डिजिटल युगमा आस्थाको रूपान्तरण : जेन जी, जेन अल्फा र विश्वास निर्माणको बदलिँदो संरचना

विषय प्रवेश
आस्था मानिसको जीवनमा केवल धर्म, पूजा वा कर्मकाण्डसँग सम्बन्धित विषय होइन। मानिसले जीवनको अर्थ कसरी बुझ्छ, संकटमा आशा कहाँ खोज्छ, दुःख र असफलतालाई कसरी सामना गर्छ, नैतिक निर्णयको आधार के बनाउँछ र आफूभन्दा माथि कुनै शक्ति, मूल्य वा सत्यप्रति कस्तो विश्वास राख्छ भन्ने प्रश्नसँग पनि आस्था जोडिएको हुन्छ। त्यसैले आस्थालाई केवल धार्मिक संस्थासँगको सम्बन्ध वा कर्मकाण्डमा सहभागिताबाट मापन गर्दा यसको सामाजिक र मानवीय अर्थ साँघुरिन सक्छ।
समाज स्थिर हुँदैन। प्रविधि, अर्थतन्त्र, शिक्षा, सञ्चार र जीवनशैलीमा आउने परिवर्तनसँगै मानिसको सोच्ने, सिक्ने र विश्वास निर्माण गर्ने तरिका पनि बदलिन्छ। डिजिटल प्रविधिको तीव्र विस्तारले यो परिवर्तनलाई अझ तीव्र बनाएको छ। विशेषगरी जेन–जी र जेन–अल्फाको पुस्तागत अनुभवले आस्थासम्बन्धी प्रश्नलाई नयाँ सूचना–वातावरणसँग जोडेको छ।
जेन–जीले स्मार्टफोन, सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल सञ्चारको तीव्र विस्तारसँगै किशोरावस्था र युवावस्था अनुभव गर्‍यो। जेन–अल्फाको ठूलो हिस्सा भने डिजिटल उपकरण र अनलाइन सामग्री सामान्य जीवनकै हिस्सा भइसकेको वातावरणमा हुर्किरहेको छ। तर यसको अर्थ यी दुवै पुस्ता एउटै प्रकारका छन् भन्ने होइन। पुस्ताभित्रै धार्मिक रूपमा प्रतिबद्ध, संस्थागत धर्मबाट दूरी राख्ने, व्यक्तिगत आध्यात्मिकतामा रुचि राख्ने, परम्परा र डिजिटल संस्कृतिलाई सँगसँगै अघि बढाउने तथा धर्मप्रति आलोचनात्मक सबै प्रकारका युवा हुन सक्छन्।
त्यसैले प्रश्न “नयाँ पुस्ता धार्मिक छ कि छैन?” मात्र होइन। अझ महत्वपूर्ण प्रश्न हो—उनीहरूले आस्था कहाँबाट सिकिरहेका छन्, कसलाई विश्वास गरिरहेका छन्, कुन सामग्रीले उनीहरूको विश्वास निर्माणमा प्रभाव पारिरहेको छ र डिजिटल माध्यमले त्यस प्रक्रियालाई कसरी बदलिरहेको छ?यस लेखमा आस्था भन्नाले कुनै व्यक्ति, शक्ति, मूल्य, सत्य वा धार्मिक–आध्यात्मिक धारणाप्रति राखिने विश्वासलाई बुझाइएको छ।

आध्यात्मिकता भने जीवनको अर्थ, आत्मिक शान्ति, चेतना, उद्देश्य वा आफूभन्दा ठूलो कुनै शक्ति वा सत्यसँगको सम्बन्ध खोज्ने व्यक्तिगत अनुभवसँग सम्बन्धित छ। यीबीच सम्बन्ध भए पनि आस्था, धर्म, धार्मिक पहिचान, धार्मिक अभ्यास र आध्यात्मिकतालाई एउटै कुरा मान्न मिल्दैन।
त्यसैगरी “डिजिटल आस्था” भन्नाले कुनै नयाँ धर्मको नाम होइन। सामाजिक सञ्जाल, वेबसाइट, भिडियो, पोडकास्ट, एप वा कृत्रिम बुद्धिमत्ताजस्ता डिजिटल माध्यमबाट धार्मिक वा आध्यात्मिक सामग्री प्राप्त गर्ने, विश्वास व्यक्त गर्ने, प्रश्न गर्ने वा धार्मिक अभ्याससँग जोडिने प्रक्रियालाई बुझाउन यो शब्द प्रयोग गरिएको हो। यसको अर्थ परम्परागत आस्था समाप्त भएर नयाँ डिजिटल आस्था स्थापित भएको होइन। बरु आस्था निर्माण, प्रसारण र अभिव्यक्तिका माध्यम विस्तार भएका हुन्।
यही परिवर्तनको केन्द्रमा एउटा गहिरो प्रश्न छ—डिजिटल माध्यमले मानिसको पहिल्यै रहेको विश्वासलाई मात्र अभिव्यक्त गरिरहेको छ कि विश्वास निर्माण हुने वातावरणलाई पनि आकार दिइरहेको छ?
आस्था निर्माणको संरचना बदलिँदै
परम्परागत समाजमा आस्था पुस्तान्तरणको प्रमुख माध्यम परिवार थियो। त्यसपछि समुदाय, धार्मिक संस्था, गुरु, धर्मग्रन्थ र स्थानीय संस्कारको भूमिका आउँथ्यो। नेपालमा विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराले परिवार, समुदाय र सामाजिक अभ्यासमार्फत विश्वास र संस्कार पुस्तान्तरण गर्दै आएका छन्।
डिजिटल युगमा यो संरचना समाप्त भएको छैन। तर यो बहुकेन्द्रीय भएको छ।
एउटा किशोरले धार्मिक प्रश्न अभिभावकसँग सोध्न सक्छ। त्यही प्रश्न युट्युबमा खोज्न सक्छ, सामाजिक सञ्जालको छोटो भिडियो हेर्न सक्छ, पोडकास्ट सुन्न सक्छ वा एआई च्याटबोटमा राख्न सक्छ। एउटै प्रश्नको उत्तर उसले विभिन्न धार्मिक, दार्शनिक र आध्यात्मिक परम्पराबाट एकैपटक प्राप्त गर्न सक्छ।
यसले आस्था सिक्ने प्रक्रियाको प्रकृति परिवर्तन गर्छ। पहिले धार्मिक प्रश्नको उत्तर निश्चित सामाजिक वा धार्मिक प्राधिकरणबाट आउने सम्भावना बढी थियो। अहिले परिवार र गुरुको उत्तरसँगै प्रभावशाली डिजिटल व्यक्ति, भिडियो, खोज प्रणाली, अनलाइन समुदाय र एआई पनि सूचना तथा व्याख्याका स्रोत बन्न सक्छन्।
यस्तो परिवर्तनलाई “पुरानो प्राधिकरण समाप्त भयो” भनेर बुझ्नु पनि गलत हुन्छ। बरु प्राधिकरणका स्रोत थपिएका छन्। परिवार अझै महत्वपूर्ण हुन सक्छ, धार्मिक संस्था पनि महत्वपूर्ण हुन सक्छ; तर तिनको साथमा डिजिटल स्रोत थपिएका छन्। त्यसैले अहिलेको मुख्य परिवर्तन प्राधिकरणको अन्त्यभन्दा प्राधिकरणको बहुकेन्द्रीकरण हो।
Fuller Youth Institute ले सन् २०२६ मा सार्वजनिक गरेको जेन–अल्फासम्बन्धी अनुसन्धान करिब ३,००० जना १३–१७ वर्षका किशोरमाथि आधारित छ। अध्ययनले पहिचान, सम्बन्ध, उद्देश्य, आस्था र आध्यात्मिकताको प्रश्नलाई समेटेको छ। अध्ययनको एउटा महत्वपूर्ण निष्कर्ष के हो भने गैर–धार्मिक पहिचान भएका किशोरमा समेत आध्यात्मिक संवादप्रतिको पूर्ण बन्द अवस्था देखिँदैन।
यसले एउटा महत्वपूर्ण सावधानी सिकाउँछ। संस्थागत धार्मिक पहिचान कमजोर हुनु र अर्थ, उद्देश्य वा आध्यात्मिक प्रश्नप्रति रुचि समाप्त हुनु एउटै कुरा होइन। Fuller को अध्ययनमा आफ्नो कुनै धर्म वा आध्यात्मिक परम्परासँग सम्बन्ध नरहेको बताउने समूहलाई “Nones” भनेर छुट्याइएको छ; यो समूह समग्र नमुनाको करिब २५ प्रतिशत थियो।
तर यस्तो तथ्यलाई नेपालमा सिधै लागू गर्न मिल्दैन। यसले केवल प्रश्न निर्माणमा सहयोग गर्छ—धार्मिक संस्थागत पहिचान र आध्यात्मिक खोजबीचको सम्बन्ध सधैँ एकै प्रकारको हुँदैन।
डिजिटल माध्यमले आस्थाको सामग्री मात्र होइन, त्यसको भाषा पनि परिवर्तन गरेको छ। लामो प्रवचनको ठाउँमा छोटो भिडियो, दृश्यात्मक कथा, एनिमेसन, धार्मिक कथाको पुनर्कथन, ध्यानसम्बन्धी सामग्री र प्रेरणात्मक सन्देश आएका छन्। धार्मिक संस्था र धर्मगुरुहरू पनि डिजिटल माध्यममा सक्रिय भएका छन्। धार्मिक सामग्री अब मन्दिर, गुम्बा, चर्च वा मस्जिदको भौतिक सीमाभित्र मात्र छैन; मोबाइलको स्क्रिनसम्म पुगेको छ।
यसले पहुँच विस्तार गर्न सक्छ। तर पहुँच र ज्ञानको गहिराइ एउटै कुरा होइन। छोटो, भावनात्मक र आकर्षक सामग्री जटिल दार्शनिक व्याख्याभन्दा छिटो फैलिन सक्छ। त्यसैले धार्मिक सामग्रीको डिजिटल विस्तारले धार्मिक ज्ञानको गहिराइ स्वतः बढाउँछ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।
यही विरोधाभास डिजिटल आस्थाको महत्वपूर्ण विशेषता हो। डिजिटल माध्यमले धर्म र आध्यात्मिकतासम्बन्धी सामग्रीलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउँछ, तर त्यसै माध्यमले ती सामग्रीलाई लोकप्रियता, ध्यान र संलग्नताको आफ्नै नियमअनुसार पुनःप्रस्तुत पनि गर्छ।
एल्गोरिदम र विश्वासको सूचना–वातावरण
डिजिटल आस्थाको विश्लेषणमा एल्गोरिदम महत्वपूर्ण हुन्छ। सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्लेटफर्महरूले प्रयोगकर्ताको व्यवहार, रुचि र अन्तरक्रियाका आधारमा सामग्री सिफारिस गर्छन्। त्यसैले प्रयोगकर्ताले के हेर्छ भन्ने मात्र होइन, त्यसपछि उसलाई के देखाइन्छ भन्ने कुरा पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।
मानौं कुनै व्यक्ति ध्यानसम्बन्धी सामग्री हेर्न थाल्यो। प्लेटफर्मले त्यससँग सम्बन्धित थप सामग्री सिफारिस गर्न सक्छ। ज्योतिष हेरेमा ज्योतिषसम्बन्धी सामग्री बढ्न सक्छ। धार्मिक प्रवचन हेरेमा त्यस्तै सामग्री दोहोरिन सक्छ।
यसरी एउटा चक्र बन्न सक्छ व्यक्तिले सामग्री रोज्छ, त्यसबाट डेटा बन्छ, प्लेटफर्मले त्यसका आधारमा अर्को सामग्री सिफारिस गर्छ र लगातार प्राप्त हुने सामग्रीले व्यक्तिको सूचना–वातावरणलाई प्रभावित गर्न सक्छ।
यसलाई केवल “एल्गोरिदमले मानिसलाई नियन्त्रण गर्छ” भनेर बुझ्नु अतिरञ्जित हुन्छ। तर एल्गोरिदमले व्यक्तिको सूचना–वातावरणमा प्रभाव पार्छ भन्ने प्रश्नलाई बेवास्ता गर्न पनि मिल्दैन।
आस्थाको क्षेत्रमा यसको प्रभाव दोहोरो छ। सकारात्मक पक्षमा व्यक्तिले आफूले खोजिरहेको धार्मिक वा आध्यात्मिक सामग्री सजिलै भेट्न सक्छ। धार्मिक ग्रन्थ, प्रवचन, ध्यान, दर्शन वा समुदायसम्म पहुँच सहज हुन सक्छ। नकारात्मक पक्षमा एउटै प्रकारका सामग्री लगातार दोहोरिँदा फरक व्याख्या र आलोचनात्मक प्रश्नसँगको सम्पर्क घट्न सक्छ। त्यसैले डिजिटल आस्थामा नयाँ प्रश्न थपिन्छ“म केमा विश्वास गर्छु?” मात्र होइन, “मलाई यो विश्वाससम्बन्धी सामग्री किन बारम्बार देखाइँदैछ?”
कुनै सामग्री धेरै हेरिएको हुनु र त्यो सत्य हुनु एउटै कुरा होइन। कुनै धार्मिक व्याख्या बारम्बार देखिनु र त्यो सर्वमान्य व्याख्या हुनु पनि एउटै कुरा होइन।
यसै कारण डिजिटल साक्षरता र डिजिटल विवेकको प्रश्न महत्वपूर्ण हुन्छ। स्रोत पहिचान गर्ने, दाबीको विश्वसनीयता जाँच्ने, फरक दृष्टिकोण खोज्ने र सामग्री किन सिफारिस भइरहेको छ भन्ने आधारभूत कुरा बुझ्ने क्षमता विश्वास निर्माणको नयाँ वातावरणमा महत्वपूर्ण हुन्छ।
एआई : उत्तरदाता कि नयाँ प्राधिकरण?
कृत्रिम बुद्धिमत्ताले यो प्रश्नलाई अझ जटिल बनाएको छ। युवाहरूको AI प्रयोग अब केवल प्रविधि प्रयोगको विषय रहेन। Common Sense Media को २०२४ को अध्ययनले युवाहरूले जेनेरेटिभ AI तीव्र रूपमा अपनाइरहेको देखाएको थियो। २०२६ को अर्को अध्ययनमा ९–१७ वर्षका एक हजारभन्दा बढी बालबालिका तथा किशोरलाई समेटेर गरिएको सर्वेक्षणले AI को प्रयोग गृहकार्यमा मात्र सीमित नभएको र केहीका लागि AI व्यक्तिगत सल्लाह वा “confidant” जस्तो बन्न थालेको देखाएको छ।
अर्को २०२६ को युरोपेली Safer Internet Centre सम्बन्धी अध्ययनमा ११–१७ वर्षका ५०० युवामध्ये ६ मध्ये १० जनाले तनाव, सम्बन्धमा समस्या वा द्वन्द्वजस्ता विषयमा AI बाट सल्लाह लिएको बताएका थिए। अध्ययनले AI को स्वतन्त्र सोचमा पर्न सक्ने प्रभावबारे पनि युवाको चिन्ता देखाएको छ।
यसको धार्मिक क्षेत्रमा अर्थ अझ गहिरो हुन्छ।
कल्पना गरौं कुनै युवा जीवनको संकट, मृत्यु, नैतिक निर्णय वा धार्मिक विश्वाससम्बन्धी प्रश्न एआईमा राख्छ। उसले तत्काल उत्तर पाउँछ। त्यसपछि प्रश्न उठ्छ त्यो उत्तरलाई उसले सूचना मानेको हो कि मार्गदर्शन? मार्गदर्शन मानेको हो कि प्राधिकरण?
यहाँ एउटा महत्वपूर्ण भिन्नता छुट्याउनुपर्छ। एआईले धार्मिक प्रश्नको उत्तर दिन सक्छ भन्ने कुरा र एआई धार्मिक प्राधिकरण बनिसकेको छ भन्ने कुरा एउटै होइन।
एआईले धार्मिक ग्रन्थका विभिन्न व्याख्या प्रस्तुत गर्न सक्छ, सूचना संयोजन गर्न सक्छ र संवाद गर्न सक्छ। तर आस्था सूचना मात्र होइन। त्यसमा अनुभव, परम्परा, समुदाय, नैतिकता, आध्यात्मिक अनुभूति र उत्तरदायित्व पनि जोडिन्छ।
त्यसैले एआई सहायक बन्न सक्छ कि गुरु बन्न सक्छ भन्ने प्रश्न प्राविधिकभन्दा बढी सामाजिक र दार्शनिक प्रश्न हो। एआईको उत्तर उपयोगी सूचना हुन सक्छ; त्यसलाई अन्तिम धार्मिक प्राधिकरण मान्ने कुरा अलग विषय हो।
डिजिटल ज्योतिष : पुरानो विश्वासको नयाँ माध्यम
डिजिटल ज्योतिषले परम्परा र डिजिटल उपभोग संस्कृतिको भेट हुने अर्को क्षेत्र देखाउँछ।
भारतमा गरिएको Astroyogi सम्बन्धी २०२३ को सर्वेक्षणबारे The Economic Times ले प्रकाशित गरेको रिपोर्टमा पाँच लाखभन्दा बढी उत्तरदातामध्ये Gen Z का ५३.८ प्रतिशतले डिजिटल माध्यमबाट ज्योतिषसम्बन्धी मार्गदर्शन खोजेको उल्लेख गरिएको छ। रिपोर्टमा सम्बन्धसम्बन्धी प्रश्न विशेष रूपमा प्रमुख रहेको र डिजिटल संवादलाई फोनभन्दा बढी रुचाइएको पनि उल्लेख छ। यो एउटा निजी डिजिटल ज्योतिष प्लेटफर्मको सर्वेक्षण भएकाले यसलाई भारतका सम्पूर्ण Gen Z को प्रतिनिधिमूलक तथ्यका रूपमा लिन मिल्दैन; तर डिजिटल ज्योतिषको प्रयोगबारे एउटा महत्वपूर्ण संकेतका रूपमा लिन सकिन्छ।
Indian Express ले २०२५ मा प्रकाशित गरेको रिपोर्टले पनि भारतीय Gen Z बीच ज्योतिष एपहरूको डिजिटल पुनरुत्थानबारे चर्चा गरेको छ। रिपोर्टमा सम्बन्ध, करिअर, निर्णय र आत्मचिन्तनजस्ता विषयसँग डिजिटल ज्योतिष जोडिएको उल्लेख छ।
यसलाई केवल अन्धविश्वासको पुनरागमन भनेर बुझ्दा यसको सामाजिक पृष्ठभूमि छुट्न सक्छ। भविष्यप्रतिको अनिश्चितता, निर्णयको दबाब, सम्बन्धको अस्थिरता र तुरुन्त उत्तर खोज्ने डिजिटल संस्कृतिले यस्तो सेवाको आकर्षणसँग सम्बन्ध राख्न सक्छ।
युवा “भविष्य के हुन्छ?” मात्र सोधिरहेको नहुन सक्छ। उसले “मेरो अहिलेको अन्योललाई कसरी बुझूँ?” भनेर पनि सोधिरहेको हुन सक्छ।
त्यसैले डिजिटल ज्योतिषलाई परम्परागत विश्वास र नयाँ डिजिटल उपभोग संस्कृतिको भेट हुने क्षेत्रका रूपमा हेर्न सकिन्छ। तर उपलब्ध प्रमाणले यसको सामाजिक विस्तार देखाए पनि यसले युवा पुस्ताको समग्र आस्थाको प्रतिनिधित्व गर्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।
नेपालमा परम्परा र डिजिटल परिवर्तन
नेपालमा डिजिटल आस्थाको विश्लेषण गर्दा पश्चिमी समाजका अवधारणालाई सावधानीपूर्वक प्रयोग गर्नुपर्छ।
उदाहरणका लागि “Nones” अवधारणा कुनै धार्मिक संस्थासँग आफूलाई नजोड्ने अवस्थालाई बुझाउन प्रयोग हुन्छ। नेपालमा कुनै व्यक्ति आफूलाई औपचारिक धार्मिक पहिचानसँग कडाइका साथ नजोडे पनि पारिवारिक संस्कार, चाडपर्व, स्थानीय परम्परा वा सामुदायिक धार्मिक अभ्यासमा सहभागी हुन सक्छ।
त्यसैले नेपालमा संस्थागत धार्मिक पहिचान कमजोर हुनु र धार्मिक–सांस्कृतिक अभ्यास समाप्त हुनु एउटै कुरा होइन।
डिजिटल माध्यमले यही सम्बन्धलाई नयाँ रूप दिन सक्छ। विदेशमा रहेको नेपाली युवा घरको पूजा वा चाडपर्वसँग भिडियोमार्फत जोडिन सक्छ। अर्को युवा सामाजिक सञ्जालबाट आफ्नो धार्मिक परम्पराबारे नयाँ व्याख्या सिक्न सक्छ। अर्कोले विभिन्न धर्म र दर्शन तुलना गर्न सक्छ। कसैले एआईसँग जीवन, नैतिकता वा आध्यात्मिकतासम्बन्धी प्रश्न गर्न सक्छ।
यसरी डिजिटल माध्यम परम्पराको विकल्प मात्र होइन, परम्परासँग पुनःसम्बन्ध स्थापित गर्ने माध्यम पनि हुन सक्छ।
तर सबै युवाको डिजिटल अनुभव समान छैन। उच्च गतिको इन्टरनेट, स्मार्टफोन र डिजिटल सीपमा सहज पहुँच भएको किशोर तथा सीमित पहुँच भएको ग्रामीण किशोरको डिजिटल संसार एउटै हुँदैन। आर्थिक अवस्था, भूगोल, शिक्षा, उपकरणको उपलब्धता र परिवारको डिजिटल क्षमता फरक भएकाले आस्था निर्माणमा डिजिटल माध्यमको प्रभाव पनि समान हुँदैन।
त्यसैले “डिजिटल पुस्ता” भन्ने एउटै शब्दले नेपालको सम्पूर्ण युवा अनुभव समेट्दैन। केही युवाको आस्था डिजिटल सामग्रीबाट बढी प्रभावित हुन सक्छ; केहीको आस्था परिवार र स्थानीय समुदायबाट बढी प्रभावित रहन सक्छ; धेरैका लागि दुवै स्रोत एकैसाथ काम गरिरहेका हुन सक्छन्।
यही कारणले डिजिटल आस्थाको अध्ययनलाई प्रविधिको अध्ययन मात्र मान्न मिल्दैन। यो परिवार, समुदाय, धर्म, संस्कृति, वर्ग, भूगोल, शिक्षा र प्रविधिको अन्तरसम्बन्धको अध्ययन पनि हो।
नेपालको मुख्य समस्या : प्रमाणको अभाव
नेपालमा डिजिटल आस्थाबारे ठूलो दाबी गर्नुअघि एउटा तथ्य स्वीकार गर्नुपर्छ—यस विषयमा प्रतिनिधिमूलक नेपाली तथ्याङ्कको अभाव छ।
नेपाली युवाले धार्मिक वा आध्यात्मिक सामग्री कुन डिजिटल माध्यमबाट प्राप्त गर्छन्? कति युवाले एआईसँग यस्ता प्रश्न सोध्छन्? डिजिटल ज्योतिषको प्रयोग कति छ? परिवार र डिजिटल माध्यममध्ये आस्था निर्माणमा कुन पक्ष बढी प्रभावकारी छ? ग्रामीण र सहरी युवाबीच कस्तो अन्तर छ? विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक समुदायका युवाको अनुभव कस्तो छ?
यी प्रश्नको ठोस उत्तरबिना नेपालमा डिजिटल आस्थाको परिमाण र दिशाबारे निर्णायक निष्कर्ष निकाल्न कठिन हुन्छ।
अमेरिका, युरोप र भारतका अध्ययन तुलना र प्रश्न निर्माणका लागि उपयोगी छन्। तर ती तथ्यलाई नेपाली युवामाथि प्रत्यक्ष लागू भएको प्रमाणका रूपमा प्रयोग गर्न मिल्दैन।
नेपालमा आवश्यक अनुसन्धान पनि “युवा धार्मिक छन् कि छैनन्?” भन्ने एकल प्रश्नमा सीमित हुनु हुँदैन। आस्थाको स्रोत, डिजिटल सामग्रीको प्रयोग, सामाजिक सञ्जालको व्यवहार, एल्गोरिदमिक सिफारिस, एआईसँगको संवाद, पारिवारिक वातावरण, सामाजिक–सांस्कृतिक पृष्ठभूमि र आध्यात्मिक खोजबीचको सम्बन्धलाई एकैपटक हेर्नुपर्ने हुन्छ।
यस्तो अध्ययनले मात्र डिजिटल युगमा नेपाली युवाको आस्था वास्तवमा कसरी परिवर्तन भइरहेको छ भन्ने तस्वीर दिन सक्छ।
परिवार, संस्था र ज्ञानको प्राधिकरण
यो परिवर्तनले धार्मिक संस्था र परिवारको भूमिकालाई पनि नयाँ ढङ्गले बुझ्नुपर्ने बनाएको छ।
धार्मिक संस्थाका लागि चुनौती केवल डिजिटल माध्यममा उपस्थित हुने कि नहुने भन्ने होइन। मुख्य प्रश्न ज्ञानको प्राधिकरण कसरी कायम हुन्छ भन्ने हो। युवा “किन?”, “कसरी?” र “यसको अर्थ के हो?” भनेर प्रश्न गर्न सक्छ। त्यसको उत्तर प्रश्न रोक्नुमा होइन, प्रश्नसँग संवाद गर्ने क्षमतामा निर्भर हुन्छ।
परिवारको भूमिका पनि नियन्त्रणबाट संवादतर्फ सर्न सक्छ। डिजिटल संसारलाई केवल खराब भनेर निषेध गर्नु पर्याप्त हुँदैन। “तिमीले यो कुरा कहाँबाट सिक्यौ?”, “यसको स्रोत के हो?”, “तिमीलाई यो किन विश्वास लाग्यो?” जस्ता प्रश्नले डिजिटल सामग्रीको आलोचनात्मक परीक्षण गर्ने संस्कार विकास गर्न सक्छ।
यसको अर्थ परिवार वा धार्मिक संस्थाको भूमिका कमजोर हुन्छ भन्ने होइन। बरु उनीहरूको भूमिका सूचना दिनेभन्दा अर्थ निर्माणमा संवाद गर्ने दिशातर्फ बदलिन सक्छ।
विद्यालयको भूमिकामा पनि यही परिवर्तन आवश्यक देखिन्छ। डिजिटल साक्षरता कम्प्युटर चलाउने सीपमा मात्र सीमित हुँदैन। स्रोत पहिचान गर्ने, दाबीको विश्वसनीयता जाँच्ने, AI का सीमाहरू बुझ्ने र एल्गोरिदमले निश्चित सामग्री किन देखाउँछ भन्ने आधारभूत कुरा बुझ्नु पनि डिजिटल साक्षरताको हिस्सा बन्छ।
यस अर्थमा डिजिटल विवेक कुनै अतिरिक्त प्राविधिक सीप मात्र होइन। यो विश्वास निर्माणको प्रक्रियामा आफ्नो निर्णयक्षमता कसरी सुरक्षित राख्ने भन्ने प्रश्न हो।
तर यहाँ डिजिटल पहुँचको असमानता पनि महत्वपूर्ण छ। उपकरण, इन्टरनेट र डिजिटल सीपमा पहुँच नभएको युवा डिजिटल आस्थाको बहसबाट समेत बाहिर पर्न सक्छ। त्यसैले डिजिटल भविष्यको चर्चा गर्दा पहुँच मात्र होइन, त्यसलाई अर्थपूर्ण रूपमा प्रयोग गर्ने क्षमता पनि विचार गर्नुपर्छ।
आस्थाको प्राधिकरण बहुकेन्द्रीय हुँदैछ
डिजिटल युगको सबैभन्दा गहिरो परिवर्तन सम्भवतः धार्मिक सामग्रीको मात्रा बढ्नु मात्र होइन। परिवर्तन विश्वासको प्राधिकरण कहाँबाट आउँछ भन्ने संरचनामा भइरहेको छ।
हिजोको संरचना धेरै हदसम्म परिवार, समुदाय, गुरु, धार्मिक संस्था र धर्मग्रन्थमा आधारित थियो। आज त्यसमाथि सामाजिक सञ्जालका प्रभावशाली व्यक्ति, खोज प्रणाली, भिडियो प्लेटफर्म, अनलाइन समुदाय, डिजिटल ज्योतिष र एआई थपिएका छन्।
यसलाई पुरानो प्राधिकरणको पूर्ण विस्थापन मान्नु गलत हुन्छ। बरु एउटै व्यक्तिले विभिन्न प्राधिकरणसँग एकैसाथ सम्बन्ध राख्न सक्छ।
कुनै युवा धार्मिक संस्कार परिवारबाट सिक्न सक्छ, दर्शन युट्युबबाट बुझ्न सक्छ, ज्योतिष एपबाट व्यक्तिगत भविष्यबारे प्रश्न गर्न सक्छ र जीवनको संकटमा एआईसँग संवाद गर्न सक्छ।
यसरी आस्था एउटा मात्र संस्थाबाट प्राप्त हुने कुरा नबनी विभिन्न स्रोतबाट निर्माण हुने प्रक्रियामा परिणत हुन सक्छ।
यहीँबाट आधुनिक आस्थाको मुख्य प्रश्न जन्मिन्छ विश्वासको स्रोत धेरै भएपछि सत्य परीक्षण गर्ने जिम्मेवारी कसको हुन्छ?
डिजिटल माध्यमले उत्तरको संख्या बढाएको छ। तर उत्तरको संख्या बढ्नु र सत्यको सुनिश्चितता बढ्नु एउटै कुरा होइन।
त्यसैले डिजिटल युगमा आस्थाको प्रश्न केवल धार्मिक स्वतन्त्रताको प्रश्न होइन; यो ज्ञान, प्राधिकरण, एल्गोरिदम, प्रविधि र आलोचनात्मक चेतनाको प्रश्न पनि हो।
निष्कर्ष : आस्था हराएको होइन, आस्था निर्माणको संरचना बदलिएको हो
जेन–जी र जेन–अल्फालाई केवल “धर्मबाट टाढिँदै गएको पुस्ता” भनेर बुझ्नु अपूर्ण दृष्टिकोण हो। यी पुस्ताभित्र धार्मिक रूपमा प्रतिबद्ध युवा छन्, संस्थागत धर्मबाट दूरी राख्ने युवा छन्, व्यक्तिगत आध्यात्मिकतामा रुचि राख्ने युवा छन् र परम्परा तथा डिजिटल संस्कृतिलाई सँगसँगै अघि बढाउने युवा पनि छन्।
उपलब्ध अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनले पनि नयाँ पुस्ताभित्र संस्थागत धार्मिक पहिचान र आध्यात्मिक खोजबीच सरल सम्बन्ध नरहेको देखाउँछन्। Fuller Youth Institute को नयाँ अनुसन्धानमा गैर–धार्मिक पहिचान भएका किशोरमध्ये पनि आध्यात्मिक प्रश्न र संवादप्रतिको खुलापन देखिएको छ।
त्यसैले अहिलेको परिवर्तनलाई आस्थाको अन्त्यभन्दा बढी आस्था निर्माण गर्ने स्रोत, माध्यम, भाषा र प्राधिकरणको विस्तारका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।
हिजो आस्था परिवार, समुदाय, धार्मिक गुरु र धर्मग्रन्थबाट मुख्यतः पुस्तान्तरण हुन्थ्यो। आज त्यसमा सामाजिक सञ्जाल, भिडियो प्लेटफर्म, पोडकास्ट, डिजिटल समुदाय र एआई थपिएका छन्। यसले आस्थाको सामग्री मात्र परिवर्तन गरेको छैन; विश्वासको स्रोत र प्राधिकरणको संरचनासमेत बहुकेन्द्रीय बनाएको छ।
एल्गोरिदमले कुन सामग्री मानिससम्म पुग्छ भन्ने प्रक्रियामा प्रभाव पार्छ। एआईले प्रश्नको तत्काल उत्तर दिन सक्छ। डिजिटल ज्योतिषले अनिश्चिततालाई अर्थ दिने नयाँ माध्यम उपलब्ध गराउँछ। अनलाइन धार्मिक सामग्रीले परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउँछ। तर यी सबै प्रक्रियाले एउटा साझा प्रश्न जन्माउँछन् डिजिटल माध्यमले मानिसको विश्वासलाई केवल अभिव्यक्त गरिरहेको छ कि त्यसलाई निर्माण पनि गरिरहेको छ?
यसको उत्तर अझै सरल छैन।
मानिसको आधारभूत खोज जीवनको अर्थ, संकटमा आशा, दुःखमा सहारा, भविष्यमा भरोसा र आफ्नो अस्तित्वको अर्थ—प्रविधिको विकाससँगै समाप्त भएको प्रमाण छैन। प्रविधिले त्यो खोजको माध्यम बदल्न सक्छ; खोजको मानवीय आवश्यकता समाप्त गर्दैन।
त्यसैले भविष्यको प्रश्न केवल “युवाले आस्था राख्छन् कि राख्दैनन्?” होइन। प्रश्न उनीहरूले आस्था कहाँबाट सिकिरहेका छन्, कसलाई विश्वास गरिरहेका छन्, एल्गोरिदमले उनीहरूको सूचना वातावरणमा कस्तो प्रभाव पारिरहेको छ, एआईलाई सहायक मानिरहेका छन् कि प्राधिकारी, र डिजिटल संसारमा विश्वास तथा विवेकबीचको सम्बन्ध कसरी बदलिरहेको छ भन्ने हो।
नेपालका लागि यो प्रश्न अझ जटिल छ। यहाँ डिजिटल माध्यमले परिवार, समुदाय, संस्कृति र धार्मिक परम्परालाई विस्थापित गरिसकेको छैन। बरु यी सबैबीच नयाँ अन्तरसम्बन्ध निर्माण भइरहेको छ।
त्यसैले डिजिटल युगमा आस्था न त पूर्ण रूपमा मन्दिरबाट मोबाइलमा सरेको छ, न त मोबाइलले मन्दिरलाई विस्थापित गरेको छ। मन्दिर, परिवार, समुदाय, सामाजिक सञ्जाल, एल्गोरिदम र एआई एउटै विश्वास–पर्यावरणका फरक तह बन्न थालेका छन्।
यस परिवर्तनलाई बुझ्ने सही बाटो “आस्था हरायो” भन्ने निष्कर्षबाट सुरु हुँदैन। बरु आस्था कसरी निर्माण, प्रसारण, परीक्षण र पुनर्व्याख्या भइरहेको छ भन्ने प्रश्नबाट सुरु हुन्छ।
आस्था हराएको होइन आस्थाको भाषा, माध्यम, स्रोत र प्राधिकरण बदलिएको हो।
तर त्यो परिवर्तनलाई बुझ्न दाबीभन्दा तथ्य, निष्कर्षभन्दा अनुसन्धान र प्रविधिको आकर्षणभन्दा आलोचनात्मक विवेक आवश्यक छ। नेपालमा प्रतिनिधिमूलक अध्ययन नहुँदासम्म डिजिटल आस्थाको दिशाबारे ठूला निष्कर्ष निकाल्नु हतार हुनेछ। अहिले उपलब्ध प्रमाणले यति देखाउँछन् नयाँ पुस्तामा विश्वासको प्रश्न समाप्त भएको छैन; विश्वास निर्माण गर्ने सामाजिक संरचना भने तीव्र रूपमा परिवर्तन भइरहेको छ।