विश्वव्यापीकरणबीच भूगोलको शक्ति

भूमण्डलीकरण र नयाँ सञ्चार प्रविधिको विकाससँगै धेरै मानिसले भूगोलले आफ्नो सान्दर्भिकता गुमाउँदै गएको विश्वास गर्न थाले। सूचना, पुँजी, वस्तु र मानिस तीव्र गतिमा सीमापार आवतजावत गर्न थालेपछि संसार ‘समतल’ हुँदै गएको जस्तो देखियो। बढ्दो आर्थिक अन्तरनिर्भरता र संस्थागत सहकार्यले विश्व शान्तिका निम्ति बलियो आधार तयार गरेको देखिएपछि भूगोलका कारण सिर्जित परम्परागत सीमाहरू क्रमशः कमजोर हुँदै गएको तर्क पनि अघि आयो। तर आजको वास्तविकता भने फरक छ।

भूमण्डलीकरणले देशहरूको व्यवहारमा भूगोलको प्रभावलाई समाप्त गरेको होइन, बरु त्यसको स्वरूप परिवर्तन गरिदिएको छ। एक्काइसौँ शताब्दीको पहिलो दशकदेखि नै अनियन्त्रित भूमण्डलीकरणप्रतिको विश्वास कमजोर हुन थाल्यो। सन् २००८–०९ को विश्वव्यापी वित्तीय सङ्कटले आर्थिक एकीकरणका कमजोरीहरू उजागर गर्‍यो। अफगानिस्तान र इराकमा अमेरिकाका लामा युद्धहरूले पनि अभूतपूर्व विश्वव्यापी सम्पर्क र कनेक्टिभिटीको युगमा भूगोलको चिरस्थायी महत्त्वलाई पुनः पुष्टि गरे।

सन् २०१४ को क्रिमिया सङ्कटले रुस–युक्रेन द्वन्द्वको आगामी दिशाको सङ्केत गरेको थियो। त्यस सङ्कटमा क्षेत्रीय नियन्त्रण, रणनीतिक गहिराइ र गठबन्धन विस्तारले महाशक्ति प्रतिस्पर्धाको भौगोलिक आयामलाई स्पष्ट रूपमा उजागर गर्‍यो। त्यसपछि इन्डो प्यासिफिक एक महत्त्वपूर्ण रणनीतिक क्षेत्रका रूपमा स्थापित हुँदै गयो र पूर्वी युरोपमा ठूलो स्तरको स्थलयुद्ध पुनः सुरु भयो। यससँगै समुद्री र महाद्वीपीय भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धा पनि थप स्पष्ट बन्दै गयो।

भूगोल : अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको आधार

भूगोल अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको ठोस आधार हो। प्रश्न कुनै देश कहाँ अवस्थित छ भन्ने मात्र होइन; युद्ध र शान्ति दुवै अवस्थामा देशहरूको व्यवहार पहाड, मैदान, नदी, समुद्रतट र समुद्रको भौगोलिक अवस्थिति तथा त्यसबाट सिर्जित रणनीतिक सम्भावनाबाट प्रभावित हुन्छ।

युद्ध र सैन्य प्रविधिमा नाटकीय परिवर्तन आए पनि देशहरूबीचका द्वन्द्वका मूल मुद्दामा भने धेरै परिवर्तन आएको छैन। आज पनि भूभाग, सार्वभौमिकता र पहिचान नै प्रमुख विवादका विषय हुन्। यी द्वन्द्वमा भूगोलले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ।

देशहरू तथा गैर–राज्य पक्षहरूले भूगोलबाट सिर्जित अवसर र सीमाबन्धनलाई ध्यानमा राख्दै आफ्नो रणनीति निर्माण गर्ने, संघर्ष गर्ने र प्रभाव विस्तार गर्ने प्रयास जारी राखेका छन्। रुस–युक्रेन युद्ध भूभाग र पहिचानको विस्फोटक मिश्रणबाट सञ्चालित छ भने मध्यपूर्वका द्वन्द्वहरूले भूगोलले कसरी रणनीतिक सुरक्षा–आधारको भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ र इरानजस्तो देशले तुलनात्मक रूपमा समृद्ध प्रतिद्वन्द्वीलाई कसरी चुनौती दिन सक्छ भन्ने देखाउँछन्।

भूमण्डलीकरणको वेदीमा भूगोलको महत्त्व समाप्त भएको छैन; बरु भूगोल नयाँ शक्ति–सम्बन्धसँग जोडिँदै थप महत्त्वपूर्ण बन्दै गएको छ। भूभागको प्रकृति, प्राकृतिक स्रोत, महत्त्वपूर्ण खनिज, ऊर्जा करिडोर तथा स्थल र समुद्री यातायातका मार्गले देशहरूको रणनीतिक गणित निर्धारण गर्नुका साथै उनीहरूको व्यवहारलाई समेत आकार दिइरहेका छन्।

भूगोलको पुनरुत्थान र बदलिँदो भूराजनीति

भूगोलको महत्त्व विश्वका महाशक्तिहरूबीच बढ्दो प्रतिस्पर्धा, बजारमा प्रभाव विस्तारको नयाँ दौड, पूर्वाधार निर्माण, रणनीतिक दबाब, आप्रवासनको गति र स्रोतमा पहुँचसँग नजिकबाट जोडिएको छ। विभिन्न क्षेत्रमा उत्पन्न सङ्कटले ऊर्जा सुरक्षामा गहिरो प्रभाव पारेको छ भने जलवायु परिवर्तनले पनि विभिन्न भूभागलाई असमान रूपमा प्रभावित गरिरहेको छ।

आज जहाँ–जहाँ द्वन्द्व भइरहेका छन्, त्यहाँ भौगोलिक कमजोरी र शक्तिको वास्तविक परीक्षण भइरहेको छ।

यस प्रवृत्तिको स्पष्ट उदाहरण अर्थतन्त्र र भूराजनीतिबीच बढ्दो निकटता हो। ठूला देशहरूले व्यापार सम्झौता कार्यान्वयन, पूर्वाधारमा वित्तीय लगानी, प्रत्यक्ष लगानी विस्तार तथा प्रविधि र आपूर्ति शृङ्खलामा आफ्नो सहभागिता बढाउँदै प्रभाव विस्तार गरिरहेका छन्। चीनको बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ (बीआरआई) यसको प्रमुख उदाहरण हो। यसले युरेसिया र त्यसबाहिर बन्दरगाह, रेलवे, सडक तथा पाइपलाइनको सञ्जाल विस्तार गर्दै चीनको आर्थिक र रणनीतिक उपस्थिति बढाएको छ। यसको प्रतिक्रियास्वरूप अमेरिका, युरोपेली सङ्घ र समान विचारधारा भएका साझेदारहरूले विशेष गरी इन्डो–प्यासिफिक क्षेत्रमा वैकल्पिक पहल अघि बढाएका छन्।

कोभिड–१९ महामारी, आर्थिक प्रतिबन्ध र बढ्दो भूराजनीतिक तनावबाट उत्पन्न अवरोधहरूले यो वास्तविकतालाई थप स्पष्ट बनाएका छन्। कुनै समय मुख्यतः आर्थिक दक्षता बढाउने उद्देश्यले निर्माण गरिएका विश्वव्यापी ‘मूल्य शृङ्खला’ अहिले सुरक्षा र रणनीतिक जोखिमको दृष्टिले पुनर्मूल्याङ्कन भइरहेका छन्। सरकार र ठूला निगमहरूले आपूर्तिकर्ताको विविधीकरण, नयाँ उत्पादन केन्द्रको स्थापना तथा भूराजनीतिक जोखिम व्यवस्थापनमार्फत आपूर्ति शृङ्खलाको पुनर्गठन गरिरहेका छन्। कहाँ उत्पादन गर्ने, सामान कसरी ओसारपसार गर्ने र कुन देशलाई रणनीतिक रूपमा बलियो बनाउने भन्ने निर्णयमा भूगोलको प्रभाव पुनः निर्णायक बन्दै गएको छ।

डिजिटल अर्थतन्त्र पनि भूगोलमै आधारित

डिजिटल अर्थतन्त्रसमेत भूगोलसँग गहिरोसँग जोडिएको छ। डेटा सेन्टर, सेमीकन्डक्टर उत्पादन केन्द्र, सबमरिन केबल, स्याटेलाइट ग्राउन्ड स्टेसन तथा महत्त्वपूर्ण खनिजका स्रोत र आपूर्ति शृङ्खला विशिष्ट भौगोलिक क्षेत्रमा केन्द्रित छन्। यसले नयाँ प्रकारका अन्तरनिर्भरता सिर्जना गर्नुका साथै नयाँ रणनीतिक कमजोरीसमेत जन्माइरहेको छ।

दूरी जति नै भए पनि सूचना सीमापार तीव्र गतिमा प्रवाह भइरहेको छ। तर भूमि, समुद्र, हावा र अन्तरिक्षका भौतिक वास्तविकताले मानिस, वस्तु, ऊर्जा र विद्युत्को आवागमनलाई अझै पनि आकार दिइरहेका छन्। प्रविधिले दूरीको महत्त्व घटाए पनि स्थानको महत्त्व समाप्त गरेको छैन।

लामो दूरीका क्षेप्यास्त्र, ड्रोन, स्याटेलाइट र साइबर क्षमताको विकासले भूगोलको महत्त्व मेटाएको छैन। यी सबै प्रविधि भौतिक पूर्वाधार, भूभागको प्रकृति र रणनीतिक पहुँचका बिन्दुमा निर्भर छन्। ‘पहुँच निषेध/क्षेत्र अस्वीकार’ (A2/AD), रणनीतिक गहिराइ, द्वीप–शृङ्खला, तटीय सञ्चालन तथा साँघुरा समुद्री मार्गजस्ता अवधारणा अझै पनि सैन्य योजनाका केन्द्रीय पक्ष हुन्।

यस अर्थमा डिजिटल युगले भूगोललाई अप्रासंगिक बनाएको होइन। बरु डिजिटल पूर्वाधार आफैँ नयाँ प्रकारको रणनीतिक भूगोल निर्माण गरिरहेको छ। डाटा कहाँ भण्डारण हुन्छ, सेमीकन्डक्टर कहाँ उत्पादन हुन्छ, समुद्रमुनिका केबल कुन मार्गबाट जान्छन् र स्याटेलाइटका ग्राउन्ड स्टेसन कहाँ अवस्थित छन् भन्ने प्रश्न अब आर्थिक मात्र होइन, राष्ट्रिय सुरक्षा र भूराजनीतिक प्रश्नसमेत बनेका छन्।

इन्डो–प्यासिफिक र समुद्री भूगोल

महत्त्वपूर्ण भूराजनीतिक मञ्चका रूपमा इन्डो–प्यासिफिकको उदयले भूगोलको महत्त्वलाई थप उजागर गरेको छ। यस क्षेत्रको प्रतिस्पर्धाको केन्द्रमा प्रमुख समुद्री मार्ग, विशेष गरी दक्षिण चीन सागरमा पहुँच र प्रभाव कायम गर्ने संघर्ष रहेको छ।

विश्व व्यापारको ठूलो हिस्सा समुद्री मार्गबाट हुने भएकाले बन्दरगाह, समुद्री यातायातका मार्ग र साँघुरा समुद्री मार्गहरू विश्व अर्थतन्त्रका लागि अपरिहार्य छन्। यी रणनीतिक जलमार्गको सुरक्षा कसले गर्न सक्छ र तिनमा कसले आफ्नो प्रभाव कायम गर्न सक्छ भन्ने प्रश्नको क्षेत्रीय मात्र होइन, विश्वव्यापी परिणामसमेत हुन सक्छ। त्यसैले नौसैनिक आधुनिकीकरण, समुद्री साझेदारी तथा समुद्री क्षेत्रसम्बन्धी निगरानी र सूचना क्षमता राष्ट्रिय सुरक्षा रणनीतिका केन्द्रीय पक्ष बन्दै गएका छन्।

समुद्री भूगोलको महत्त्व दक्षिण चीन सागरमा मात्र सीमित छैन। खाडी, लाल सागर, हिन्द महासागर र भूमध्यसागरीय क्षेत्रका समुद्री मार्गले विश्व व्यापार, ऊर्जा आपूर्ति र रणनीतिक आवागमनलाई जोडिरहेका छन्।

कुनै साँघुरो समुद्री मार्गमा उत्पन्न अवरोधले हजारौँ किलोमिटर टाढाका बजार र आपूर्ति शृङ्खलासम्म प्रभाव पार्न सक्छ।

यसैले समुद्री मार्गको नियन्त्रण, सुरक्षा र पहुँचका प्रश्न विश्वव्यापी शक्ति–सन्तुलनसँग जोडिएका छन्।

खाडी र लाल सागर क्षेत्रमा जारी अस्थिरताका साथै जलवायु परिवर्तनको प्रभावबीच आर्कटिकको बढ्दो रणनीतिक महत्त्वले पनि भूगोलको शक्तिलाई थप उजागर गरेको छ। पग्लिँदो आर्कटिक बरफले नयाँ समुद्री मार्ग खोल्दै छ र स्रोत तथा रणनीतिक प्रभुत्वका लागि प्रतिस्पर्धालाई तीव्र बनाइरहेको छ।

ऊर्जा र स्रोतको भूगोल

ऊर्जा सुरक्षाको प्रश्नले पनि यही वास्तविकतालाई पुष्टि गर्छ। तेल, प्राकृतिक ग्यास, महत्त्वपूर्ण खनिज र विद्युत् सञ्जाललाई भौतिक भूगोलबाट अलग गर्न सकिँदैन। पाइपलाइन, एलएनजी टर्मिनल, रिफाइनरी, विद्युत् ग्रिड र समुद्री ढुवानी मार्गले आफ्नो भौगोलिक अवस्थिति र रणनीतिक महत्त्वका कारण विशेष मूल्य प्राप्त गर्छन्।

युक्रेन तथा मध्यपूर्वका युद्धहरूले ऊर्जा पूर्वाधार र आपूर्ति सञ्जालको कमजोरी उजागर गरेका छन् र ऊर्जा स्रोत तथा यातायात करिडोरको विविधीकरणलाई तीव्र बनाएका छन्। ऊर्जा स्रोतमा पहुँच, त्यसको प्रशोधन क्षमता र उपभोक्ता बजारसम्म पुर्‍याउने मार्गबीचको सम्बन्धले देशहरूको रणनीतिक शक्ति निर्धारणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

भूगोलले महत्त्वपूर्ण खनिज तथा दुर्लभ पृथ्वीका तत्त्व (Rare Earth Elements) को पहुँचलाई पनि प्रभावित गर्छ। यी तत्त्व आधुनिक प्रविधि, विद्युतीय सवारीसाधन, नवीकरणीय ऊर्जा तथा उच्च प्रविधिमा आधारित उद्योगका लागि अत्यावश्यक छन्। त्यसैले स्रोत कहाँ छन्, तिनको उत्खनन र प्रशोधन कहाँ हुन्छ तथा ती विश्व बजारसम्म कसरी पुग्छन् भन्ने प्रश्न अब आर्थिक मात्र नभई रणनीतिक र भूराजनीतिक प्रश्नसमेत बनेका छन्।

यसले स्रोतसम्बन्धी नयाँ प्रतिस्पर्धालाई जन्म दिएको छ। ऊर्जा संक्रमणसँगै तेल र ग्यासको महत्त्व समाप्त हुनुको सट्टा लिथियम, कोबाल्ट, निकेल, तामा र दुर्लभ पृथ्वीका तत्त्वजस्ता खनिजको रणनीतिक महत्त्व बढिरहेको छ। यसरी पुरानो ऊर्जा भूगोलसँगै नयाँ प्रविधि र हरित अर्थतन्त्रको खनिज भूगोल पनि विश्व शक्ति–प्रतिस्पर्धाको हिस्सा बन्दै गएको छ।

जलवायु परिवर्तन र भूगोलको नयाँ आयाम

जलवायु परिवर्तनले पनि भूभाग र समुद्री क्षेत्रको रणनीतिक महत्त्व बढाइरहेको छ। पग्लिँदो हिमक्षेत्र, समुद्री सतहको वृद्धि, पानीका स्रोतमा दबाब, मरुभूमीकरण र प्राकृतिक विपद्को बढ्दो जोखिमले राज्यहरूको सुरक्षा र विकास रणनीतिलाई प्रभावित गरिरहेका छन्।

समुद्री सतह बढ्दै जाँदा तटीय क्षेत्र, साना द्वीपीय राष्ट्र र नदीमुखका बस्तीहरूमा जोखिम बढिरहेको छ। यसले सार्वभौमिकता, आप्रवासन, पूर्वाधार, सैन्य खर्च र आर्थिक शक्तिसम्बन्धी जटिल प्रश्नहरू उठाइरहेको छ। जलवायु परिवर्तन अब वातावरणीय मुद्दा मात्र रहेन; यो स्रोत, बसोबास, सुरक्षा र भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धासँग जोडिएको विषय बनेको छ।

आर्कटिक यसको महत्त्वपूर्ण उदाहरण हो। बरफ पग्लिँदै जाँदा नयाँ समुद्री मार्ग र सम्भावित स्रोतमा पहुँच सहज हुँदै गएको छ। यसले व्यापारिक अवसर सिर्जना गरे पनि आर्कटिक क्षेत्रमा सैन्य उपस्थिति, स्रोत नियन्त्रण र रणनीतिक प्रभावका लागि प्रतिस्पर्धालाई पनि तीव्र बनाइरहेको छ।

प्रविधि बदलियो, भूगोल बदलिएको छैन

प्राविधिक आविष्कारले युद्धको स्वरूपमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ। ड्रोन, स्याटेलाइट, साइबर क्षमता, लामो दूरीका क्षेप्यास्त्र, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र स्वचालित प्रणालीले युद्धको गति, पहुँच र सूचना क्षमतालाई नयाँ स्तरमा पुर्‍याएका छन्। तर यी प्रविधिले भूगोलको महत्त्व समाप्त गरेका छैनन्।

कुनै पनि प्रविधि भौतिक पूर्वाधार, ऊर्जा, सञ्चार सञ्जाल र निश्चित स्थानमा निर्भर हुन्छ। स्याटेलाइट अन्तरिक्षमा भए पनि त्यसका ग्राउन्ड स्टेसन पृथ्वीमै हुन्छन्। डाटा डिजिटल भए पनि त्यसलाई प्रशोधन र भण्डारण गर्ने डेटा सेन्टर भौतिक स्थानमै हुन्छन्। साइबर प्रणाली विश्वव्यापी भए पनि त्यसका सर्भर, विद्युत् आपूर्ति, समुद्रमुनिका केबल र सञ्चार पूर्वाधार निश्चित भूगोलमा अवस्थित हुन्छन्।

त्यसैले प्रविधिले भूगोललाई विस्थापित गरेको छैन; बरु भूगोलसँग नयाँ तहको अन्तरक्रिया निर्माण गरेको छ। आधुनिक शक्ति अब केवल भूभाग नियन्त्रण गर्ने क्षमतामा सीमित छैन। भौतिक भूगोलसँग डिजिटल, समुद्री, अन्तरिक्ष र आर्थिक भूगोल जोडिँदै नयाँ रणनीतिक शक्ति निर्माण भइरहेको छ।

निष्कर्ष : भूगोलको शक्ति अझै कायम छ

प्राविधिक आविष्कार, डिजिटल अर्थतन्त्र र भूमण्डलीकरणले विश्वलाई पहिलेभन्दा बढी जोडेको छ।

तर यसले भूगोलको महत्त्व समाप्त गरेको छैन। बरु प्रविधि, अर्थतन्त्र र भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धाको नयाँ युगमा भूगोलको स्वरूप अझ जटिल र बहुआयामिक बनेको छ।

आज पनि भूभाग, सार्वभौमिकता, स्रोत, ऊर्जा, समुद्री मार्ग, पूर्वाधार, आपूर्ति शृङ्खला र पहिचान देशहरूको रणनीतिक व्यवहारका आधारभूत निर्धारक हुन्। डिजिटल सूचना विश्वको एक कुनाबाट अर्को कुनामा क्षणभरमै पुग्न सक्छ, तर ऊर्जा, वस्तु, मानिस र सैन्य शक्ति अझै भौतिक भूगोलका सीमाभित्रै सञ्चालन हुन्छन्।

भूमण्डलीकरणले भूगोलको अन्त्य गरेको छैन। बरु यसले भूगोललाई नयाँ प्रकारका शक्ति–सम्बन्ध, अन्तरनिर्भरता र प्रतिस्पर्धासँग जोडेको छ। आर्थिक सम्बन्ध विस्तार भए पनि स्रोत, प्रविधि, पूर्वाधार र आपूर्ति शृङ्खलामा निर्भरता नयाँ रणनीतिक कमजोरीका रूपमा देखा परेका छन्।

डिजिटल अर्थतन्त्र विस्तार भए पनि त्यसको आधार भौतिक पूर्वाधारमै टिकेको छ।

जलवायु परिवर्तनले नयाँ भूगोल निर्माण गरिरहेको छ भने समुद्री मार्ग, ऊर्जा करिडोर र महत्त्वपूर्ण खनिजले शक्ति–प्रतिस्पर्धाका नयाँ क्षेत्र खोलिरहेका छन्।

यसैले आजको विश्वलाई बुझ्न केवल भूमण्डलीकरणको दृष्टिकोण पर्याप्त छैन; भूमण्डलीकरण र भूगोलबीचको अन्तरसम्बन्धलाई बुझ्नु आवश्यक छ। विश्व खुला हुँदै गएको देखिए पनि शक्ति, स्रोत, पूर्वाधार र रणनीतिक पहुँच अझै निश्चित स्थानमा केन्द्रित छन्।

निष्कर्ष स्पष्ट छ, भूगोल अझै पनि महत्त्वपूर्ण छ र भविष्यमा पनि यसको महत्त्व कायम रहनेछ। आगामी समयको प्रमुख चुनौती भनेको कुनै देशले आफ्नो भौगोलिक लाभलाई कति प्रभावकारी रूपमा रणनीतिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्न सक्छ र बढ्दो विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धाबीच आफ्ना भौगोलिक कमजोरीलाई कति कुशलतापूर्वक व्यवस्थापन गर्न सक्छ भन्ने हो।

अन्ततः भूमण्डलीकरणले भूगोललाई समाप्त गरेको छैन; यसले भूगोलको अर्थ र शक्ति प्रयोग गर्ने तरिका मात्र परिवर्तन गरेको छ।

प्राविधिक शब्दावली

१. भूराजनीति (Geopolitics)
भौगोलिक अवस्थिति, भूभाग, स्रोत, सीमाना, समुद्री पहुँच तथा रणनीतिक मार्गले राज्यको शक्ति, विदेश नीति र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा पार्ने प्रभावको अध्ययन हो।

२. डेटा सेन्टर (Data Center)
डिजिटल सूचना तथा कम्प्युटर प्रणालीको ठूलो परिमाणमा भण्डारण, प्रशोधन र व्यवस्थापन गर्ने भौतिक पूर्वाधार हो।

३. सेमीकन्डक्टर (Semiconductor)
विद्युत् प्रवाहलाई विशेष अवस्थामा नियन्त्रण गर्न सकिने पदार्थ हो। कम्प्युटर, मोबाइल, सवारीसाधन, सञ्चार उपकरणलगायतका विद्युतीय उपकरणका चिप निर्माणमा यसको प्रयोग हुन्छ।

४. सेमीकन्डक्टर उत्पादन केन्द्र (Semiconductor Facility)
सेमीकन्डक्टर चिप तथा त्यसका अवयव उत्पादन, परीक्षण वा प्याकेजिङ गर्ने विशेष औद्योगिक पूर्वाधार हो।

५. सबमरिन केबल (Submarine Cable)
समुद्र वा महासागरको सतहमुनि बिछ्याइएका सञ्चार केबल हुन्, जसले अन्तरमहादेशीय इन्टरनेट तथा दूरसञ्चारलाई जोड्छन्।

६. स्याटेलाइट ग्राउन्ड स्टेसन (Satellite Ground Station)
अन्तरिक्षमा रहेका स्याटेलाइटसँग सूचना आदानप्रदान गर्न पृथ्वीमा स्थापना गरिएको सञ्चार केन्द्र हो।

७. आपूर्ति शृङ्खला (Supply Chain)
कच्चा पदार्थको उत्पादनदेखि प्रशोधन, उत्पादन, ढुवानी, भण्डारण र अन्तिम उपभोक्तासम्म वस्तु वा सेवाको प्रवाहसँग सम्बन्धित सम्पूर्ण सञ्जाल हो।

८. ऊर्जा करिडोर (Energy Corridor)
तेल, ग्यास, विद्युत् वा अन्य ऊर्जा स्रोतलाई उत्पादन क्षेत्रबाट उपभोग वा अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पुर्‍याउने पाइपलाइन, विद्युत् प्रसारण लाइन, समुद्री मार्ग वा अन्य रणनीतिक यातायात सञ्जाल हो।

९. रणनीतिक गहिराइ (Strategic Depth)
बाह्य आक्रमण वा सैन्य दबाबको अवस्थामा कुनै देशले आफ्नो मुख्य राजनीतिक, आर्थिक वा सैन्य केन्द्रलाई प्रत्यक्ष जोखिमबाट केही दूरीमा राख्न पाउने भौगोलिक अवस्था हो।

१०. पहुँच निषेध/क्षेत्र अस्वीकार (A2/AD)
प्रतिद्वन्द्वीलाई कुनै क्षेत्रमा प्रवेश गर्न वा प्रवेश गरेपछि स्वतन्त्र रूपमा सैन्य गतिविधि सञ्चालन गर्न कठिन बनाउने सैन्य क्षमता र रणनीति हो।

११. इन्डो–प्यासिफिक (Indo-Pacific)
हिन्द महासागरदेखि प्रशान्त महासागरसम्म फैलिएको व्यापक भौगोलिक तथा रणनीतिक क्षेत्र हो, जहाँ व्यापार, ऊर्जा, समुद्री सुरक्षा र महाशक्ति प्रतिस्पर्धाका महत्त्वपूर्ण आयाम जोडिएका छन्।

१२. दुर्लभ पृथ्वीका तत्त्व (Rare Earth Elements)
आधुनिक इलेक्ट्रोनिक्स, विद्युतीय सवारीसाधन, नवीकरणीय ऊर्जा, रक्षा प्रविधि तथा उच्च प्रविधिमा प्रयोग हुने विशेष धातुहरूको समूह हो। यिनका स्रोत र प्रशोधन क्षमता निश्चित देश तथा क्षेत्रमा बढी केन्द्रित भएकाले यिनको रणनीतिक महत्त्व बढेको छ।

१३. मूल्य शृङ्खला (Value Chain)
कुनै वस्तु वा सेवाले कच्चा पदार्थदेखि अन्तिम उपभोक्तासम्म पुग्दा थप मूल्य सिर्जना हुने विभिन्न उत्पादन तथा वितरण चरणहरूको समग्र प्रक्रिया हो।

१४. रणनीतिक जलमार्ग (Strategic Sea Lane)
अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, ऊर्जा आपूर्ति वा सैन्य आवागमनका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण समुद्री मार्ग हो। यस्ता मार्गमा अवरोध उत्पन्न हुँदा क्षेत्रीय मात्र नभई विश्वव्यापी आर्थिक प्रभाव पर्न सक्छ ।