वर्षायाम सुरु हुनासाथ देशका प्रमुख सहरहरूमा पानी जम्ने, ट्राफिक जाम र सामान्य जीवनमा बाधा पुऱ्याएको छ ।
यो हरेक वर्ष हुन्छ र नेपालका हरेक ठुला शहरमा हुन्छ । किन शहरहरू हल्का वर्षामा डुब्छन् ? प्रत्येक वर्ष, शहर ठप्प भएपछि हामी यसको सामना गर्छौं । किन हाम्रा पानी तथा ढल निकासका सबै दावीहरू किन हावामा उड्ने गर्छन्? पानी पर्नासाथ शहरभित्रका सडक नदी बन्ने दृश्य शहरी क्षेत्रका लागि अब नौलो रहेन् । ठूला खोलाहरू नभएको र ठूलो पानी पनि नपर्दै नगरपालिकाका मुख्य क्षेत्रहरू डुवानमा पर्दा हाम्रो ठाउँको शहरीकरणको भविष्य कस्तो होला भन्ने प्रश्न उब्जिएको छ । किन धेरै सहरहरू बाढीमा पर्छन् ?
लगभग हरेक शहरमा पानी तथा ढल निकासमा लाखौँ करोड रुपैयाँ खर्च हुन्छ। ढलका लाइन, नालाहरू बनाइएका छन्। यसमा ठुलो रकम खर्च हुन्छ र वर्षामा पानी जम्ने अवस्था नहुने तर पानी निकासको सुविधा सुरुदेखि नै निकै कमजोर रहेको छ। मापदण्ड, संरचनात्मक ज्ञान बिना, जहाँ मन छ त्यहाँबाट पानी निकास सुविधा दिइन्छ। यद्यपि यो छोटो अवधिमा प्रभावकारी छ, यो लामो अवधिमा प्रभावकारी छैन। त्यसपछि यस्तो समय आउँछ जब यो पानी निकासी सुविधा पूर्ण रूपमा असफल हुन्छ।
पुराना शहरहरूमा नयाँ भवनहरू बनाइरहेका छन्, तर पानी निकास व्यवस्थापनका लागि कुनै विशेष काम गरिँदैन। यदि प्रणाली निर्माण गरिएको छ भने पनि, यो केही क्षेत्र वा सडक अनुसार मात्र निर्माण गरिएको छ, । प्रत्येक पालिका आफ्नै पानी निकस योजना हुनुपर्छ र सहरको जनसङ्ख्या, अवासीय क्षेत्र र आगामी वर्षहरूको सम्भावनालाई हेरेर तयारी गर्नुपर्छ। धेरै ठाउँमा पानी निकास प्रणाली माथि र तल जान्छ, ताकि पानीको बहाव बाहिर जानुको सट्टा त्यहाँ रोकिन्छ।
धेरै ठाउँमा पानी निकास प्रणाली ध्वस्त भएको छ। सामान्यतया, मानिसहरूले पोलिथिनका झोला, भारी फोहोर, खाना र घरबाट निस्कने अन्य सामग्रीहरू सडकमा फ्याँक्छन्। यो फोहोर सडक र नालामा बग्छ। फलस्वरूप नदी र नहरहरू उफ्रिएका छन्। बिस्तारै नालाहरू र नालाहरूमा यति धेरै फोहोर प्रवेश गर्छ कि तिनीहरूबाट पानी निस्कने बाटो हुँदैन।
यस्तो अवस्थामा थोरै वर्षा भए पनि सबै पानी सडकमा जम्मा हुन्छ। तसर्थ, वर्षाको मौसम आउनुअघि सबै साना र ठुला नालाहरू सफा गर्नु धेरै महत्त्वपूर्ण छ। यति मात्र होइन, यी नालाहरू यस्ता हुनुपर्छ कि त्यसमा फोहोर जम्मा नहोस्। जनताले पनि यो कुरा बुझ्नुपर्छ।
शहरी क्षेत्रमा हुने डुवान जल उत्पन्न प्रकोप नभएर मानव निर्मित प्रकोप हो । खोलाको बाढी पसेर डुवान हुनुलाई स्वाभाविक मान्न सकिन्छ तर अव्यवस्थित बसोबास, अदुरदर्शी तथा अबैज्ञानिक भौतिक निर्माण जस्ता कारणले भैरहेको डुवानका मुख्य दोषी स्थानीय वासिन्दा, नगरपालिका र भौतिक निर्माणका कामहरू गर्ने सरकारी निकाय नै हुन् ।
केही व्यक्तिहरूको स्वार्थ र जिम्मेवार निकायको लापरवाहीको कारणले शहरी क्षेत्रमा डुवान समस्या बढिरहेको छ र त्यसबाट शहरी क्षेत्रको बसाइ, सुन्दरता, आवतजावत र ढल निकासमा प्रतिकुल असर परिरहेको छ । शहरी क्षेत्रमा हुने डुवानले बर्षेनी व्यवसायिक क्षेत्रले ठूलो क्षति भोग्दै आएको छ । अहिले यो समस्यालाई गम्भीर रूपमा हेरिएन भने आउँदा वर्षहरूमा शहरवासीहरूले अझै बढी डुवान समस्या भोग्नुपर्ने अवस्था आउने निश्चित छ । त्यसैले तिनै तहका सरकारले हिम्मत गरेर पहिलेका खोला, कुलो र खोल्साहरूमा भएका अतिक्रमणलाई हटाएर पूर्ववत अवस्थामा ल्याउने कार्य गर्नुपर्छ ।
भित्री सडक बनाउँदा अनिवार्य रूपमा नालाहरू बनाउने र ती नालीहरूमा बग्ने पानीको निकासको व्यवस्था समेत गर्नुपर्छ । मुख्य राजमार्गका नालीहरू सफा गर्ने र त्यसको निकासको व्यवस्था गरेमा राजमार्गमा बग्ने खोलालाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । आफुले घर बनाउँदा र आफ्नो क्षेत्रमा भौतिक निर्माणका कामहरू हुँदा पानीको निकास रोकिनु हुदैन भन्ने कुरामा सचेत हुने हो भने पक्कैपनि शहरी डुबान समस्या अन्त्य गर्न सकिनेछ ।
