विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवस : कारणको खोजी, संवेदनशील संवाद र समयमै सहयोग

२०२६ को विश्वव्यापी नारा : “Changing the Narrative on Suicide”
नेपाली भावार्थ : आत्महत्याबारे सोच र संवादको दृष्टिकोण बदलौँ

आह्वान : “Start the Conversation”  संवाद सुरु गरौ

भूमिका

विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवस हरेक वर्ष सेप्टेम्बर १० मा मनाइन्छ। तर आत्महत्या रोकथामलाई एक दिनको अभियानमा सीमित गरेर मात्र यस समस्याको समाधान सम्भव हुँदैन। वृद्धवृद्धादेखि किशोरकिशोरी, विद्यार्थी र युवासम्म विभिन्न उमेर समूह प्रभावित छन्।

प्रश्न उठ्छ किन मानिसहरू जीवन असह्य जस्तो लाग्ने अवस्थामा पुग्छन्? यस्तो अवस्थामा आत्महत्या समाधानको बाटो जस्तो देखिन सक्छ, तर यसले समस्या समाधान गर्दैन; बरु जीवनका सम्भावित समाधानका बाटाहरू बन्द गर्छ। त्यसैले यस्तो अवस्थामा व्यक्ति मात्र होइन, परिवार, समुदाय र राज्यका संरचनासमेत संवेदनशील भएर अघि बढ्नु आवश्यक हुन्छ।

यदि समाजले आत्महत्या रोकथामलाई गम्भीरतापूर्वक लिन चाहन्छ भने पहिलो आधार मानिसबीचको सम्बन्ध र सम्पर्कलाई बलियो बनाउनु हो।

मानिसहरू एकअर्कासँग यसरी जोडिन सक्ने वातावरण आवश्यक हुन्छ, जहाँ संकटमा परेको व्यक्तिले आफू एक्लो छैन भन्ने अनुभूति गर्न सकोस्।

बाहिरबाट सामान्य र खुसी देखिने व्यक्तिले पनि भित्र गहिरो तनाव, निराशा वा एक्लोपन अनुभव गरिरहेको हुन सक्छ।

त्यसैले बाह्य व्यवहारलाई मात्र आधार बनाएर व्यक्तिको मानसिक अवस्थाको मूल्याङ्कन गर्न सकिँदैन। यस्तो अदृश्य पीडालाई बुझ्ने र आवश्यक सहयोगसँग जोड्ने जिम्मेवारी परिवार र समुदायसँगै संस्थागत संरचनाको पनि हो।

जब कुनै व्यक्ति आफ्ना भावना, तनाव र जीवनका संकटमा यति अल्झिन्छ कि भविष्यका सम्भावनाहरू बन्द भएको जस्तो अनुभव गर्न थाल्छ, त्यस अवस्थामा उसको मौन पीडाले समाजको संवेदनशीलतामाथि प्रश्न उठाउँछ।

 सेप्टेम्बर १० मा मनाइने विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवस त्यसैले केवल जनचेतनाको दिवस होइन ।

हामीले समाजका कमजोर, संकटग्रस्त र एक्लिएका मानिसलाई कति सुन्न सकेका छौँ भन्ने आत्मनिरीक्षणको अवसर पनि हो।

के हामी वरिपरि रहेका मानिसको पीडा समयमै पहिचान गर्न सकेका छौँ? के परिवार, विद्यालय, कार्यस्थल, स्वास्थ्य संस्था र समुदायमा सहायता माग्न सकिने सुरक्षित वातावरण छ? यी प्रश्न आत्महत्या रोकथामको बहसका केन्द्रमा रहन आवश्यक छ।

नेपालमा आत्महत्याको अवस्था : संख्या घटे पनि प्रश्न गम्भीर

नेपालमा आत्महत्या लामो समयदेखि गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य तथा सामाजिक समस्याका रूपमा रहँदै आएको छ। नेपाल प्रहरीको Police Mirror 2025 मा आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा ६,८५२ आत्महत्याका घटना दर्ता भएको उल्लेख छ। यही प्रकाशनमा आत्महत्या देशमा दर्ता हुने प्रमुख आपराधिक घटनामध्ये एकका रूपमा देखाइएको छ।

यसअघि आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा आत्महत्याबाट मृत्यु हुनेको संख्या ७ हजारभन्दा माथि रहेको सार्वजनिक तथ्याङ्कले देखाएको थियो। त्यसको तुलनामा पछिल्लो वर्ष केही कमी देखिए पनि हजारौँ मानिसले जीवन गुमाउनु आफैँमा गम्भीर मानवीय क्षति हो। त्यसैले एउटा वर्षमा आएको कमीलाई मात्र आधार बनाएर आत्महत्या रोकथामको समस्या समाधान हुँदै गएको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

यसले आत्महत्या रोकथामको बहसलाई संख्या बढ्यो कि घट्यो भन्ने सीमित प्रश्नभन्दा माथि लैजान आवश्यक बनाउँछ।वास्तविक प्रश्न हो किन मानिसहरू जीवन समाप्त गर्ने अवस्थासम्म पुगिरहेका छन्? संकटको प्रारम्भिक चरणमै उनीहरूलाई कसरी पहिचान गर्न सकिन्छ? परिवार, समुदाय, स्वास्थ्य संस्था र राज्यका संयन्त्रले समयमै कस्तो सहयोग दिन सक्छन्?

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार विश्वभर हरेक वर्ष ७ लाख २० हजारभन्दा बढी मानिसको मृत्यु आत्महत्याबाट हुन्छ। आत्महत्या १५ देखि २९ वर्ष उमेर समूहमा मृत्युको प्रमुख कारणमध्ये एक हो। आत्महत्याको जोखिम सामाजिक, मनोवैज्ञानिक, जैविक, आर्थिक तथा वातावरणीय पक्षसँग जोडिएको हुन्छ।

आत्महत्याको कारण एउटै हुँदैन

आत्महत्याको कारण एउटै हुँदैन। मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या, सामाजिक अलगाव, आर्थिक कठिनाइ, पारिवारिक तथा सम्बन्धगत तनाव, हिंसा, रोजगारीसम्बन्धी असुरक्षा, दीर्घकालीन रोग वा पीडा र जीवनका अन्य गम्भीर संकटले जोखिम बढाउन सक्छन्। विगतमा आत्महत्याको प्रयास भएको अवस्था पनि महत्वपूर्ण जोखिम कारकमध्ये एक हो।

त्यसैले आत्महत्यालाई केवल डिप्रेसन, क्षणिक आवेग वा सञ्चारको कमीको परिणामका रूपमा व्याख्या गर्नु पर्याप्त हुँदैन।

कुनै व्यक्ति लामो समयदेखि मानसिक समस्यासँग जुधिरहेको हुन सक्छ, आर्थिक संकटमा हुन सक्छ, सम्बन्धगत तनावमा हुन सक्छ वा एकैपटक धेरै समस्याको दबाबमा परेको हुन सक्छ। कतिपय अवस्थामा बाहिरबाट सामान्य देखिने जीवनभित्र गहिरो मानसिक पीडा लुकेको हुन सक्छ।

नेपालको सामाजिक परिवेशमा आर्थिक असुरक्षा, ऋणको बोझ, रोजगारीको अनिश्चितता, पारिवारिक विवाद, सम्बन्धमा आएको संकट, सामाजिक अपेक्षा र लामो समय परिवारबाट टाढा रहनुपर्ने अवस्थाले व्यक्तिको मानसिक स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ। वैदेशिक रोजगारीमा रहेका व्यक्तिका सन्दर्भमा पनि एक्लोपन, कामको दबाब, पारिवारिक तथा आर्थिक अपेक्षा र सम्बन्धगत समस्यालाई मानसिक स्वास्थ्यको कोणबाट बुझ्न आवश्यक हुन्छ।

तर कुनै एउटा घटनालाई मात्र आत्महत्याको निश्चित कारणका रूपमा व्याख्या गर्नु उचित हुँदैन। एउटा घटना कहिलेकाहीँ पहिले नै जम्मा भएका अनेकौँ समस्या र तनावको अन्तिम अभिव्यक्ति हुन सक्छ। त्यसैले आत्महत्याबारे सार्वजनिक बहस गर्दा सरल र एकरेखीय निष्कर्षभन्दा बहुआयामिक विश्लेषण आवश्यक हुन्छ।

मौन पीडा र संवादको आवश्यकता

कतिपय मानिस आफ्ना भावना सहज रूपमा अरूसँग व्यक्त गर्न सक्दैनन्। उनीहरू आफ्नो समस्या अरूलाई सुनाउँदा कमजोर देखिने डरमा हुन सक्छन्। परिवारमा आफ्ना कुरा गम्भीरतापूर्वक नलिइने आशंका हुन सक्छ। विद्यालय वा कार्यस्थलमा उपहास वा कलंकको डर हुन सक्छ। यही कारण कतिपय मानिसले आफ्नो पीडा लामो समयसम्म आफैँभित्र राख्न सक्छन्।

यस्तो अवस्थामा परिवार, साथीभाइ, शिक्षक वा विश्वासिलो व्यक्तिसँगको संवेदनशील संवाद महत्वपूर्ण भावनात्मक सहारा बन्न सक्छ।

समस्यामा परेको व्यक्तिको कुरा बीचमै रोक्ने, तुरुन्तै उपदेश दिने वा उसको समस्यालाई सानो ठान्नेभन्दा धैर्यपूर्वक सुन्ने वातावरण बढी सहयोगी हुन सक्छ।

“सबैको जीवनमा समस्या हुन्छ”, “यति धेरै नसोच” वा “बलियो बन्नुपर्छ” जस्ता अभिव्यक्तिले व्यक्तिले आफूलाई नबुझेको महसुस गर्न सक्छ। यसको सट्टा “म तपाईंको कुरा बुझ्ने प्रयास गर्दैछु”, “तपाईं एक्लै हुनुहुन्न” वा “म तपाईंलाई कसरी सहयोग गर्न सक्छु?” जस्ता सरल अभिव्यक्तिले संवाद र सहयोगको वातावरण बनाउन सक्छन्।

संवादको अर्थ हरेक समस्याको तत्काल समाधान दिनु होइन। कतिपय अवस्थामा आफ्नो कुरा कसैले शान्तिपूर्वक सुनिदिनु नै महत्वपूर्ण सहयोग हुन सक्छ। एकपटकको कुराकानीपछि पनि सम्पर्कमा रहनु, केही समयपछि अवस्था बुझ्नु र आवश्यक परे थप सहयोग वा स्वास्थ्य सेवासँग जोड्नु उपयोगी हुन सक्छ।

जोखिमका संकेतलाई कसरी बुझ्ने?

व्यक्तिको व्यवहारमा आएको परिवर्तनलाई पनि बेवास्ता गर्न मिल्दैन। लामो समय उदास वा निराश देखिनु, सामाजिक सम्पर्कबाट टाढिनु, दैनिक गतिविधिमा असामान्य परिवर्तन आउनु, अत्यधिक निराशा व्यक्त गर्नु वा जीवनप्रति गहिरो निराशा देखिनुजस्ता संकेत देखिएमा थप संवाद र सहयोगको आवश्यकता हुन सक्छ।

तर यस्ता संकेत देखिँदैमा व्यक्तिले आत्महत्या गर्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। जोखिमको मूल्याङ्कन संवेदनशील ढंगले गर्नुपर्छ। व्यक्तिलाई दोषी, कमजोर वा ध्यान खिच्न खोजेको भनेर चित्रण गर्दा उसले थप एक्लोपन महसुस गर्न सक्छ।

यसैले आत्महत्या रोकथामको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष कलंक घटाउनु हो। मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या उपचार र सहयोग आवश्यक पर्ने स्वास्थ्य अवस्थाका रूपमा बुझिनु आवश्यक छ।

व्यक्तिगत प्रयास मात्र पर्याप्त हुँदैन

आत्महत्या रोकथाम व्यक्तिगत प्रयासबाट मात्र सम्भव हुन्छ भन्ने धारणा अपूर्ण हुन्छ। परिवार र समुदायको भूमिका महत्वपूर्ण भए पनि प्रभावकारी रोकथामका लागि सरकारी नीति, स्वास्थ्य सेवा, सामाजिक सुरक्षा, शिक्षा प्रणाली र समुदायस्तरीय सहयोगबीच समन्वय आवश्यक हुन्छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनले आत्महत्या रोकथामका लागि सरकार र संस्थाहरूले मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिने नीति बनाउन, गुणस्तरीय सेवाको पहुँच विस्तार गर्न र प्रमाणमा आधारित रोकथाम रणनीति कार्यान्वयन गर्नुपर्नेमा जोड दिएको छ। २०२६ को विश्वव्यापी अभियानले आत्महत्याबारे सोच र संवादमा परिवर्तनसँगै प्रणालीगत परिवर्तनलाई पनि जोड दिएको छ।

नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी नीतिगत र संस्थागत प्रयासहरू अघि बढिरहेका छन्। राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य नीति तथा राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य रणनीति तथा कार्ययोजना २०२० ले मानसिक स्वास्थ्य सेवाको पहुँच र गुणस्तर सुधार गर्ने दिशालाई अघि सारेका छन्। उपलब्ध अध्ययनहरूले नेपालमा छुट्टै राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य ऐन अझै निर्माण नभएको पनि उल्लेख गरेका छन्।त्यसैले नीतिगत प्रगतिलाई ऐन बनेको रूपमा प्रस्तुत गर्नु तथ्यगत रूपमा उचित हुँदैन।

राष्ट्रिय आत्महत्या रोकथाम हेल्पलाइन ११६६

नेपालमा राष्ट्रिय आत्महत्या रोकथाम हेल्पलाइन ११६६ सञ्चालनमा आउनु आत्महत्या रोकथामलाई संस्थागत सेवासँग जोड्ने महत्वपूर्ण कदम हो। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार ११६६ नम्बर १० सेप्टेम्बर २०२० मा प्राप्त भएको र ५ मे २०२१ देखि पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आएको हो। WHO ले यस सेवाको चौबीसै घण्टा सञ्चालनका लागि प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोग गरेको थियो र TPO Nepal ले परामर्शदाता तथा मनोवैज्ञानिकको परिचालन र सेवा सञ्चालनमा सहयोग गरेको थियो।

हेल्पलाइन आफैँमा सम्पूर्ण समाधान होइन। तर संकटको समयमा सहयोग खोज्ने व्यक्तिका लागि यो महत्वपूर्ण प्रवेशद्वार बन्न सक्छ। संकटमा रहेका व्यक्तिलाई सुन्ने, प्रारम्भिक मूल्याङ्कन गर्ने र आवश्यक स्वास्थ्य तथा मनोसामाजिक सेवासँग जोड्ने प्रणाली प्रभावकारी हुन आवश्यक हुन्छ।

यसका लागि हेल्पलाइन, स्वास्थ्य संस्था, मनोपरामर्श, मनोचिकित्सा सेवा र आवश्यक सामाजिक सहयोगबीचको सम्बन्ध बलियो हुनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। संकटमा परेको व्यक्तिले कहाँ सम्पर्क गर्ने भन्ने अन्योल नहुने र सम्पर्क गरेपछि आवश्यक सेवासम्म पुग्ने व्यवस्था प्रभावकारी भएमा संस्थागत प्रयासको अर्थ अझ बढ्छ।

स्वास्थ्य सेवाको पहुँच र उपचार

आत्महत्या रोकथाममा स्वास्थ्य प्रणालीको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले समयमै पहिचान, परामर्श, उपचार र अनुगमनको सुविधा पाउन सकेमा संकट व्यवस्थापनमा सहयोग पुग्न सक्छ।

नेपालको जनस्वास्थ्य सेवा ऐन, २०७५ ले आधारभूत स्वास्थ्य सेवाभित्र मानसिक रोगसम्बन्धी सेवालाई समेटेको छ। यही कानुनले स्वास्थ्य संस्थाले व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्थाका आधारमा उपचारमा भेदभाव गर्न नहुने व्यवस्था पनि गरेको छ।

यसले मानसिक स्वास्थ्यलाई सार्वजनिक स्वास्थ्य प्रणालीकै हिस्साका रूपमा बुझ्ने कानुनी आधार दिन्छ। तर कानुनी व्यवस्था हुनु र व्यवहारमा पर्याप्त सेवा उपलब्ध हुनु एउटै कुरा होइन। ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा विशेषज्ञको पहुँच, प्रशिक्षित जनशक्ति, औषधि, परामर्श र निरन्तर अनुगमनको उपलब्धता अझै महत्वपूर्ण चुनौतीका रूपमा रहन्छ।

त्यसैले मानसिक स्वास्थ्य सेवाको विस्तार केवल विशेषज्ञ अस्पताल बढाउने विषय होइन। प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रदेखि जिल्ला अस्पताल र विशेषज्ञ सेवासम्म स्पष्ट रेफरल प्रणाली, प्रशिक्षित स्वास्थ्यकर्मी र निरन्तर उपचारको व्यवस्था आवश्यक हुन्छ।

आर्थिक र सामाजिक असुरक्षाको प्रश्न

आत्महत्या रोकथामलाई केवल मानसिक स्वास्थ्य सेवाको प्रश्नमा सीमित गर्नु पर्याप्त हुँदैन। व्यक्तिको मानसिक अवस्था उसको सामाजिक र आर्थिक जीवनबाट पूर्ण रूपमा अलग हुँदैन।

रोजगारीको अस्थिरता, ऋण, आम्दानीको अभाव, पारिवारिक आर्थिक दबाब, सामाजिक अलगाव र भविष्यप्रतिको अनिश्चितताले मानसिक तनाव बढाउन सक्छन्। त्यसैले आत्महत्या रोकथामको दीर्घकालीन दृष्टिकोणमा सामाजिक सुरक्षा, रोजगारी, आर्थिक अवसर र संकटमा रहेका परिवारलाई उपलब्ध हुने सामाजिक सहयोग पनि जोडिनुपर्छ।

यसको अर्थ आर्थिक समस्या भएका सबै व्यक्तिमा आत्महत्याको जोखिम हुन्छ भन्ने होइन। तर आर्थिक र सामाजिक संकटले मानसिक स्वास्थ्यमा पार्न सक्ने प्रभावलाई बेवास्ता गरेर आत्महत्या रोकथामको पूर्ण चित्र तयार हुँदैन।

विद्यार्थी र युवाको मानसिक स्वास्थ्य

विद्यार्थी तथा युवाको मानसिक स्वास्थ्य आत्महत्या रोकथामको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार १५ देखि २९ वर्ष उमेर समूहमा आत्महत्या मृत्युको प्रमुख कारणमध्ये एक हो।

विद्यार्थीमा शैक्षिक दबाब, परीक्षा, पारिवारिक अपेक्षा, सम्बन्धगत समस्या, सामाजिक तुलना, आर्थिक समस्या, रोजगारीको अनिश्चितता र डिजिटल माध्यमबाट आउने विभिन्न अनुभवले तनाव बढाउन सक्छन्। तर सामाजिक सञ्जाल, प्रेम सम्बन्ध, परीक्षा वा कुनै एउटा घटनालाई आत्महत्याको प्रत्यक्ष कारणका रूपमा मात्र प्रस्तुत गर्नु तथ्यगत रूपमा उचित हुँदैन।

विद्यालय र विश्वविद्यालयमा मानसिक स्वास्थ्यबारे खुला संवाद, परामर्श सेवा, प्रारम्भिक जोखिम पहिचान र आवश्यक सेवासँग जोड्ने प्रणाली उपयोगी हुन सक्छ। शिक्षक, अभिभावक र साथीहरूलाई पनि मानसिक संकटका सामान्य संकेतबारे आधारभूत जानकारी हुनु सहयोगी हुन्छ।

परिवार र समुदायको भूमिका

सरकारी संरचना आवश्यक भए पनि परिवार र समुदायको भूमिका प्रतिस्थापन गर्न सकिँदैन। संकटमा परेको व्यक्तिसँग सबैभन्दा पहिले सम्पर्कमा आउने व्यक्ति परिवारको सदस्य, साथी, शिक्षक, सहकर्मी वा छिमेकी हुन सक्छ।

यसैले समुदायमा यस्तो वातावरण आवश्यक हुन्छ जहाँ मानसिक स्वास्थ्यबारे कुरा गर्नु लाजको विषय नबनोस्। आफ्नो समस्या व्यक्त गर्दा उपहास, दोषारोपण वा सामाजिक बहिष्कारको डर नहोस्। सहायता माग्नु कमजोरी होइन भन्ने सामाजिक बुझाइ विस्तार हुन सकेमा संकटमा रहेका व्यक्तिले समयमै सहयोग खोज्ने सम्भावना बढ्न सक्छ।

समुदायको संवेदनशीलता भन्नाले प्रत्येक व्यक्तिको मानसिक अवस्था निगरानी गर्नु होइन। यसको अर्थ संकटमा परेको मानिसलाई पहिचान गर्ने, उसको कुरा गम्भीरतापूर्वक सुन्ने र आवश्यक परे उचित सेवासँग जोड्ने सामाजिक क्षमता विकास गर्नु हो।

स्थानीय सरकारको भूमिका

स्थानीय सरकारको भूमिका पनि यस सन्दर्भमा महत्वपूर्ण हुन्छ। पालिकाहरूले आफ्नो स्थानीय आवश्यकता र उपलब्ध स्रोतका आधारमा मनोसामाजिक परामर्श, मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी जनचेतना, विद्यालय तथा समुदायस्तरीय कार्यक्रम र संकटमा रहेका व्यक्तिलाई आवश्यक सेवासँग जोड्ने संयन्त्र सञ्चालन गर्न सक्छन्।

कतिपय स्थानीय तहमा मनोसामाजिक परामर्शदाता वा यस्ता सेवासँग सम्बन्धित कार्यक्रम सञ्चालनमा रहेकाले स्थानीय बजेट र वार्षिक कार्यक्रममार्फत मानसिक स्वास्थ्य तथा आत्महत्या रोकथामलाई निरन्तरता दिन सकिने आधार बनेको छ।

स्थानीय तह नागरिकको सबैभन्दा नजिकको सरकार भएकाले संकटमा रहेका व्यक्ति र परिवारसम्म सेवा पुर्‍याउने, समुदायका जोखिम पहिचान गर्ने र स्वास्थ्य संस्थासँग समन्वय गर्ने भूमिकामा प्रभावकारी हुन सक्छ। त्यसैले आत्महत्या रोकथाममा संघीय नीति र कार्यक्रमसँगै स्थानीय तहको बजेट, जनशक्ति, सेवा पहुँच र समुदायस्तरीय कार्यान्वयनलाई पनि महत्वपूर्ण कडीका रूपमा हेर्न आवश्यक हुन्छ।

सञ्चारमाध्यमको जिम्मेवारी

आत्महत्याबारे सार्वजनिक धारणा निर्माणमा सञ्चारमाध्यमको भूमिका पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। आत्महत्याको समाचारलाई सनसनीपूर्ण बनाउने, अनावश्यक विवरण प्रस्तुत गर्ने वा एउटै घटनालाई निश्चित कारणसँग जोडेर व्याख्या गर्ने शैलीले गलत धारणा फैलाउन सक्छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनले जिम्मेवार सञ्चारलाई आत्महत्या रोकथामको प्रमाणमा आधारित उपायमध्ये एकका रूपमा राखेको छ। आत्महत्याको समाचारमा सनसनीभन्दा रोकथाम, सहयोगका स्रोत र मानसिक स्वास्थ्य सेवाको जानकारीलाई प्राथमिकता दिनु उपयोगी हुन्छ।

यसको अर्थ आत्महत्याका घटनाबारे मौन बस्नु होइन। बरु कसरी रिपोर्ट गर्ने भन्ने प्रश्न हो।

समाचारले पीडित व्यक्ति वा परिवारको गोपनीयता र मर्यादा जोगाउँदै, गलत धारणा नफैलाउने र सहायता खोज्न प्रेरित गर्ने भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ।

कानुनी र संस्थागत जिम्मेवारी

नेपालको मुलुकी अपराध संहिताले कसैलाई आत्महत्या गर्न दुरुत्साहन दिन वा त्यस्तो कार्य गर्नेसम्मको परिस्थिति सिर्जना गर्न नहुने व्यवस्था गरेको छ। यसले आत्महत्या रोकथाममा अरूलाई हानि पुर्‍याउने व्यवहार र सामाजिक जिम्मेवारीको कानुनी पक्ष स्पष्ट गर्छ।

तर कानुन मात्र आत्महत्या रोकथामको समाधान होइन। कानुनी प्रबन्धसँगै स्वास्थ्य सेवा, सामाजिक सहयोग, मानसिक स्वास्थ्य शिक्षा, संकट व्यवस्थापन र पुनःस्थापनाका संरचना पनि आवश्यक हुन्छन्।

आत्महत्या रोकथाममा राज्यको भूमिका त्यसैले दुई तहमा बुझ्न सकिन्छ एकातिर जोखिमपूर्ण वा हानिकारक व्यवहारलाई कानुनी रूपमा सम्बोधन गर्नु र अर्कोतिर संकटमा रहेका व्यक्तिलाई उपचार तथा सहयोग उपलब्ध गराउनु। यी दुई पक्षबीच सन्तुलन कायम हुनु आवश्यक हुन्छ।

आत्महत्या रोकथाम : बहुक्षेत्रीय जिम्मेवारी

आत्महत्या रोकथामलाई स्वास्थ्य क्षेत्रको मात्र जिम्मेवारीका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। शिक्षा, श्रम, सामाजिक सुरक्षा, स्थानीय सरकार, स्वास्थ्य संस्था, परिवार, समुदाय, सञ्चारमाध्यम र नागरिक समाजबीचको सहकार्य आवश्यक हुन्छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनले आत्महत्या रोकथामका लागि बहुक्षेत्रीय दृष्टिकोणमा जोड दिएको छ। युवामा सामाजिक–भावनात्मक सीप विकास, जिम्मेवार सञ्चार, आत्महत्याका साधनमा पहुँच घटाउने उपाय, जोखिमको प्रारम्भिक पहिचान र आत्महत्या वा आत्महानिबाट प्रभावित व्यक्तिलाई समयमै सहयोगजस्ता उपायलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउन सकिन्छ।

यसबाट स्पष्ट हुन्छ कि आत्महत्या रोकथामको कुनै एउटै “चमत्कारी उपाय” हुँदैन। प्रभावकारी रोकथाम धेरै तहका सानाठूला प्रयास जोडिएर बन्ने प्रणाली हो।

“Changing the Narrative” : सोच र संवाद बदल्ने समय

सन् २०२४ देखि २०२६ सम्म विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवसको विश्वव्यापी अभियान “Changing the Narrative on Suicide” रहेको छ। सन् २०२६ यस तीनवर्षीय अभियानको तेस्रो तथा अन्तिम वर्ष हो। यस वर्षको आह्वान “Start the Conversation”  “संवाद सुरु गरौँ” हो।

यस अभियानले आत्महत्याबारे रहेका हानिकारक मिथक र कलंकलाई चुनौती दिँदै खुला, संवेदनशील र सहानुभूतिपूर्ण संवादको वातावरण निर्माण गर्न जोड दिन्छ। त्यसभन्दा अगाडि बढेर आत्महत्या रोकथाम र मानसिक स्वास्थ्यलाई सार्वजनिक नीतिको प्राथमिकतामा राख्ने तथा प्रमाणमा आधारित सेवा र रणनीति विस्तार गर्ने प्रणालीगत परिवर्तनको आवश्यकतालाई पनि यसले जोड दिएको छ।

त्यसैले “संवाद सुरु गरौँ” भन्ने सन्देश केवल व्यक्तिगत कुराकानीको आह्वान होइन। यो परिवारमा संवाद, विद्यालयमा संवाद, कार्यस्थलमा संवाद, समुदायमा संवाद र राज्यका संस्थाहरूबीच संवादको आवश्यकतासँग पनि जोडिन्छ।

निष्कर्ष : एक दिनको अभियान होइन, निरन्तर सामाजिक जिम्मेवारी

विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवस एक दिनको स्मरण वा औपचारिक कार्यक्रम मात्र होइन। यो हामीले मानिसको पीडालाई कति गम्भीरतापूर्वक लिएका छौँ, संकटमा परेकालाई कति छिटो सहयोग उपलब्ध गराउन सकेका छौँ र मानसिक स्वास्थ्यलाई हाम्रो सार्वजनिक नीति तथा सामाजिक व्यवहारमा कति स्थान दिएका छौँ भन्ने प्रश्न गर्ने अवसर हो।

नेपालमा आत्महत्याका घटना पछिल्लो उपलब्ध वर्षमा केही घटेको देखिए पनि हजारौँ मानिसको मृत्युको तथ्यले समस्या गम्भीर रहेको देखाउँछ। त्यसैले आत्महत्या रोकथामको बहसमा केवल “किन आत्महत्या भयो?” भन्ने प्रश्न पर्याप्त छैन। त्यससँगै “संकटमा परेको व्यक्तिलाई समयमै किन देख्न सकेनौँ?”, “उसले सहयोग माग्न किन सकेन?”, “सहयोग माग्दा आवश्यक सेवा कहाँ थियो?”, “परिवार र समुदायले कस्तो भूमिका खेल्न सक्थे?” र “राज्यका संस्थाहरूले के गर्न बाँकी छ?” भन्ने प्रश्न पनि उठ्नुपर्छ।

आत्महत्या रोकथाम व्यक्तिको कमजोरी खोज्ने विषय होइन; जीवन जोगाउने सामाजिक क्षमता निर्माण गर्ने विषय हो। मानसिक स्वास्थ्य सेवा विस्तार, सामाजिक तथा आर्थिक सुरक्षा, विद्यालय र कार्यस्थलमा संवेदनशील वातावरण, परिवार र समुदायको सहारा, जिम्मेवार सञ्चारमाध्यम तथा संकटमा तत्काल पहुँच हुने सेवाबीचको समन्वयले मात्र यसलाई प्रभावकारी बनाउन सक्छ।

विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवस २०२६ को “Changing the Narrative on Suicide” ले हाम्रो सोच र भाषामा परिवर्तनको आग्रह गर्छ। “Start the Conversation” — “संवाद सुरु गरौँ” ले त्यस परिवर्तनको सुरुवात कहाँबाट हुन सक्छ भन्ने संकेत गर्छ।

कहिलेकाहीँ एउटा संवेदनशील संवादले व्यक्तिलाई आफ्नो पीडा व्यक्त गर्ने ठाउँ दिन सक्छ। एउटा फोनले सहयोगको ढोका खोल्न सक्छ। एउटा स्वास्थ्य सेवाले उपचारको बाटो देखाउन सक्छ। एउटा परिवारले एक्लोपन कम गर्न सक्छ। र एउटा उत्तरदायी राज्यले यी सबै प्रयासलाई जोडेर जीवन जोगाउने संस्थागत आधार निर्माण गर्न सक्छ।

त्यसैले आत्महत्या रोकथामको वास्तविक अर्थ केवल आत्महत्याका घटना घटाउनु होइन; मानिसले संकटमा पर्दा आफू एक्लो छैन, सहयोग उपलब्ध छ र जीवनमा अर्को सम्भावना अझै बाँकी छ भन्ने अनुभूति गर्न सक्ने समाज निर्माण गर्नु हो।