हिमाल–पहाड भत्किएको, पहिरोले गाउँ बगाएको, नदीले पुल र सडक बगाएको दृश्य अब असामान्य रहेन। मनसुनसँगै यस्ता दृश्य दोहोरिन्छन्। कतै बस्ती पुरिन्छ, कतै सडक बग्छ, कतै नदीले धार बदल्छ र कतै मानिसले ज्यान गुमाउँछन्। टाढाबाट हेर्दा यी प्राकृतिक विपत्ति हुन्, तर त्यसको असर घर, जीविका, आवागमन र भविष्यसम्म पुग्छ।
१० भदौ २०८३ मा रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले यही पीडाको अर्को तस्वीर देखायो। बाढीले रसुवामा मात्र क्षति गरेन; भोटेकोशी हुँदै त्रिशूली नदी प्रणालीमा प्रभाव तलतिर फैलियो र तल्लो तटीय क्षेत्रसम्म असर पुग्यो। एउटा ठाउँमा आएको बाढी अर्को ठाउँको समस्या बन्न सक्छ भन्ने यथार्थ यस घटनाले फेरि देखायो।
पूर्वी नेपालमा पनि यही प्राकृतिक सम्बन्ध छ। कोशी प्रदेशका पहाडी भूभागमा परेको ठूलो वर्षा, पहिरो र नदीको बढ्दो बहाव तलतिरका बस्ती र खेतीसम्म आइपुग्छ। पहाडमा सुरु भएको पानीको यात्रा मैदानमा पुगेर मात्र रोकिन्छ।
हाम्रो जनजीवन हिमाल–पहाडसँग गहिरोसँग जोडिएको छ। त्यहाँ हिमाल र पहाड केवल आँखाले देखिने भू–दृश्य होइनन्; ती हाम्रा बाटा, नदी, उपत्यका, सम्झना र जीवनसँग जोडिएका छन्।
त्यसैले हिमाल–पहाडमा हुने विपत्तिलाई अर्को समाचारका रूपमा मात्र हेर्न सकिँदैन।
एउटा घर पहिरोले पुरिँदा इँटा र कंक्रिट मात्र पुरिँदैनन्; वर्षौँको श्रम, बचत र परिवारको सुरक्षित भविष्य पुरिन्छ। खेत बग्दा जीविकाको आधार कमजोर हुन्छ। पुल वा सडक भत्किँदा शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यापार र रोजगारीसम्मको पहुँच प्रभावित हुन्छ। र एउटा मृत्यु तथ्याङ्कमा एउटा संख्या भए पनि परिवारका लागि त्यो एउटा सम्बन्ध, एउटा सपना र एउटा भविष्य गुम्नु हो।
विपत्तिको असर घटना सकिएपछि पनि बाँकी रहन्छ। विस्थापन, आम्दानीको क्षति, अर्को मनसुनको डर र पुनः सामान्य जीवनमा फर्किन लाग्ने समयले त्यसको पीडा लामो बनाउँछ। बदलिँदो मौसमसँगै पहाडमा बढ्दो सडक, बस्ती र पूर्वाधारले प्राकृतिक संवेदनशीलतामाथि थप दबाब सिर्जना गरिरहेको छ। त्यसैले आजको प्राकृतिक जोखिम भोलिको सामाजिक र आर्थिक संकट बन्न सक्छ।
यही सम्बन्धले दमकलाई पनि यो कथाबाट अलग रहन दिँदैन। दमक पहाडमा छैन, तर यसको जीवन पानी, खोलानाला र माथिल्लो भूभागबाट आउने नदी प्रणालीसँग जोडिएको छ। दमक रतुवा तथा मावा खोलाको बीचमा रहेको र बाढीको उच्च जोखिममा पर्ने नगरका रूपमा स्थानीय समाचारमा उल्लेख भएको छ। एक घटनामा दमक–७ र दमक–१० का क्षेत्रमा बाढी र कटानले प्रत्यक्ष प्रभाव पारेको तथा रतुवा किनारको सडकसमेत जोखिममा परेको विवरण सार्वजनिक भएको थियो।
यसले दमकको जोखिमलाई अझ नजिकबाट बुझाउँछ। ठूलो वर्षाको रातमा खोलानाला उर्लिँदा सडक र
घर–आँगनमा पानी पस्नु केवल डुबानको दृश्य होइन; त्यहाँ परिवारको सुरक्षा, बालबालिकाको चिन्ता, वर्षौँको कमाइ र दैनिक जीवन जोडिएको हुन्छ।
शहर विस्तारसँगै प्राकृतिक जलनिकास साँघुरिँदै गयो वा जोखिमयुक्त ठाउँमा अव्यवस्थित निर्माण बढ्यो भने सामान्य देखिने पानीको समस्या ठूलो क्षतिमा बदलिन सक्छ।
त्यसैले दमकको जिम्मेवारी आफ्नै भूगोलबाट सुरु हुन्छ। खोलानाला र प्राकृतिक जलनिकास जोगाउनु, जोखिमयुक्त क्षेत्रमा अव्यवस्थित निर्माण नियन्त्रण गर्नु, पर्याप्त जलनिकासको व्यवस्था गर्नु र बाढी–डुबानको पूर्वतयारीलाई शहरी विकासकै हिस्सा बनाउनु आवश्यक छ। हिमाल–पहाडबाट आउने पानीलाई टाढाको विषय मान्ने र दमकको स्थानीय जोखिमलाई अलग विषय बनाउने सोच अब पर्याप्त छैन।
हिमाल–पहाडको आजको पीडा केवल प्रकृतिको क्षति होइन, त्यो भोलि हाम्रो जीवन र भविष्यमा पर्ने असरको संकेत हो।
आज पहाडमा बगेको माटो भोलि नदीमा आउन सक्छ। आजको ठूलो बाढी भोलि विस्थापनको कारण बन्न सक्छ। आजको जोखिमले भोलिको बसोबास, रोजगारी र शहरको स्वरूप बदल्न सक्छ। त्यसैले विपत्तिपछि क्षति गन्नु मात्र पर्याप्त छैन; त्यसले देखाएको भविष्यलाई पनि बुझ्नुपर्छ।
दमकमा आज जोगाइएको एउटा खोलो, खुला राखिएको एउटा जलनिकास र सुरक्षित ठाउँमा गरिएको एउटा निर्माण निर्णय भोलि ठूलो क्षतिबाट एउटा परिवारलाई बचाउन सक्छ। यस्ता निर्णय साना देखिए पनि तिनको अर्थ ठूलो हुन्छ।
हाम्रा सन्तानले कुनै दिन बाढीले घर बगाएको, पहिरोले गाउँ पुरेको र मानिस विस्थापित भएको कथा मात्र नसुनून्। उनीहरूले हामीले समयमै जोखिम बुझेको, आफ्नो शहर र प्रकृतिसँग जिम्मेवार सम्बन्ध बनाएको कथा पनि सुनून्।
हिमाल–पहाडमा आज देखिएको घाउलाई टाढाको दुःख नठानौँ। त्यसमा आफ्नै घर–आँगनको सुरक्षा र आफ्ना सन्तानको भविष्य देखौँ।
किनकि हामीले आज जोगाउने हिमाल–पहाड, नदी, खोलानाला र जमिन नै भोलि हाम्रा सन्तानले सुरक्षित रूपमा ‘घर’ भन्न पाउने संसार हो।
